Houdt het schieten ooit op in Chicago

Verenigde Staten In Chicago is eindelijk een agent veroordeeld voor het doodschieten van een zwarte tiener. Een keerpunt? „De vraag is of zwarte levens werkelijk iets betekenen voor wit Chicago.”

Een kogelgat in het raam van een restaurant in Chicago markeert de plek waar Manuel Hernandez (30) werd neergeschoten. Uit de fotoserie Victims of Violence, waarin de menselijke tol van wapengeweld in Chicago in beeld wordt gebracht. Foto Jim Young/AFP

Je kunt het best een wet noemen, zegt William Calloway in een café in de South Side. „Zwart Chicago wint nooit. Wij zijn gewend te verliezen. Maar nu hebben we wél gewonnen. Nu heeft God ons rechtvaardigheid gegeven.”

Verderop aan dit drukke kruispunt in Chicago is het Cook County Courthouse, de districtsrechtbank waar Calloway net drie volle weken heeft doorgebracht. Elke dag was hij bij het proces tegen agent Jason Van Dyke, die beschuldigd werd van moord, in 2014, op de zwarte tiener Laquan McDonald. Eerder deze maand, op 5 oktober, verklaarde de jury Van Dyke schuldig aan doodslag en aan zestien keer zware mishandeling met een vuurwapen, voor elke kogel die hij in McDonalds lichaam schoot. De strafmaat volgt binnenkort, maar dat Van Dyke voor jaren de gevangenis in zal gaan, staat vast.

William Calloway is 29. Nooit eerder in zijn leven werd in Chicago een agent voor het doden van een Afro-Amerikaan veroordeeld.

„Dat maakt dit proces uniek. Maar het was ook treurig, omdat het het draaiboek van systematisch politiegeweld in Chicago zo perfect blootlegde. Een agent schiet om niets, maar liegt dat hij uit zelfverdediging handelt. Zijn collega’s liegen met hem mee. Het stadsbestuur koopt de familie van het slachtoffer af en houdt maandenlang bewijs achter omdat de burgemeester herkozen wil worden.”

Jeanine Dowell en Juliet Washington

Jeanine Dowell † en Juliet Washington †

Een teddybeer is aan een hek bevestigd op de plek waar Jeanine Dowell (32) en Juliet Washington (41) door meerder kogels werden geraakt terwijl ze in hun auto door Chicago reden. Beiden kwamen daarbij om het leven.Foto Jim Young/AFP

Sedrick Ringer

Sedrick Ringer †

Kogelgaten rond de voordeur markeren de plek waar Sedrick Ringer (50) neergeschoten werd. Hij werd negen keer geraakt en stierf ter plekke. Foto Jim Young/AFP

Zonder William Calloway was het proces tegen Van Dyke er waarschijnlijk niet geweest. Acht maanden vochten hij en journalist Brandon Smith met Wob-verzoeken en rechtszaken tegen het stadsbestuur en Chicago’s machtige burgemeester Rahm Emanuel (Obama’s voormalige stafchef) om een video-opname van het schietincident openbaar te krijgen. Om de dood van McDonald maakten aanvankelijk weinigen zich druk. Agent Van Dyke, verklaarden hij en zijn collega’s, had uit zelfverdediging gehandeld omdat McDonald met een mes op hem afkwam – en een agent in de VS mag schieten als hij zich bedreigd voelt. Wel schikte de stad met de familie, voor vijf miljoen dollar.

De eerste opschudding kwam pas toen maanden later een autopsierapport boven tafel kwam, waarin sprake was van de zestien kogels, deels in McDonalds rug. Hierna begonnen Calloway en Smith hun jacht op de video, gemaakt met de dashcam van een van de politiewagens. Volgens het stadsbestuur en burgemeester Emanuel, die op dat moment campagne voerde voor zijn herverkiezing, kon die niet worden gepubliceerd zolang het onderzoek liep. Emanuel werd herkozen. Uren voor de burgemeester de video in november 2015 op last van de rechter liet vrijgeven, werd Van Dyke aangeklaagd voor moord.

Zwart Chicago

Calloway, een man met vriendelijke ogen en een baard die een beetje in twee punten groeit, werd geboren in de South Side. Hij werkt nu als sociaal werker in het welvarender Bronzeville, maar afgelopen jaren ging zijn tijd op aan de zaak Laquan McDonald. Dat kwam zo: „In 2012 werd vlak bij mijn huis Rekia Boyd, een Afro-Amerikaanse vrouw van 22, doodgeschoten door een agent buiten diensttijd.” De agent schoot vanuit zijn auto na een mondelinge aanvaring met Rekia en een groepje vrienden. „Die agent werd aangeklaagd, maar later vrijgesproken. Pal voor mijn verjaardag, 21 april, ik herinner me het precies.” De woede daarover maakte in hem „een honger” wakker, zegt hij. „Honger naar rechtvaardigheid voor zwart Chicago.”

NRC Studio

De zwarte wijken van Chicago’s zuid- en westkant hebben een lange geschiedenis van straffeloos vuurwapengeweld. Nog geen twintig procent van de moorden wordt opgelost. Dat komt onder meer doordat de bevolking de politie vaak minstens zo haat en vreest als de bendes. Met reden, want de geschiedenis van de politie in de stad is evenmin erg fris. In september overleed Jon Burge, Chicago’s beruchtste politieinspecteur, onder wiens leiding tussen 1972 en 1991 agenten zwarte verdachten straffeloos martelden.

Ruwweg wekelijks wordt in Chicago iemand geraakt door een politiekogel, doorgaans zonder dat dit voor agenten gevolgen heeft. In tachtig procent van de gevallen is het slachtoffer Afro-Amerikaan, terwijl zij dertig procent van de bevolking uitmaken. Tussen 2010 en 2017 leende de stad meer dan 700 miljoen dollar om als smartengeld aan slachtoffers en nabestaanden van politiegeweld te betalen.

Bewegingloos op de grond

De videobeelden tonen hoe de auto van Van Dyke aan komt rijden, hoe de agent eruit springt, vrijwel meteen begint te vuren en dat blijft doen, ook als McDonald allang bewegingloos op de grond ligt. Tijdens het proces zei Van Dyke dat McDonald op hem afkwam, met „uitpuilende ogen”, en een „starende blik”, en dat hij vreesde voor een uitval met het mes. Op de video lijkt McDonald zich juist eerder af te wenden. Eerder zei Van Dyke dat hij vreesde voor jaren de gevangenis in te gaan, alleen „omdat ik deed wat ik in mijn opleiding heb geleerd te doen”.

Bekijk hier de videobeelden:

Dat laatste klopt, zegt Craig Futterman, een rechtsgeleerde aan de universiteit van Chicago, die zich al twintig jaar bezighoudt met politiegeweld. „Amerikaanse politiemensen krijgen een militaire geesteshouding aangeleerd. Alsof ze vijandig gebied gaan bezetten als ze de wijken ingaan. Bij de slechten onder hen speelt vaak ook nog racisme en angst, zeker in een gesegregeerde stad vol gevaarlijke wijken als Chicago. Het maakt dat iemand als Jason Van Dyke vergeet dat hij met een mens te maken heeft als hij daar aan komt rijden. Hij ziet geen jongere, maar een levensgevaarlijke crimineel.”

William Calloway zegt dat er sinds het bekend worden van de video in 2015 voor zwart Chicago meer succes geboekt is dan hij had durven hopen. Burgemeester Emanuel ontsloeg de hoofdinspecteur van politie. Er kwam een onderzoek van het landelijk ministerie van Justitie dat uitwees dat de politie zich schuldig maakt aan racisme, systematisch excessief gebruik van geweld, en „mensen doodt die geen bedreiging vormen”.

Hierop scherpte Emanuel de regels voor politiegedrag aan. Elke agent in Chicago draagt nu een camera op zijn lichaam. Opnames moeten binnen zestig dagen publiek worden gemaakt. De stad staat op het punt de politie met een bindend akkoord tot verdere hervormingen te dwingen. Zo is de kans groot dat de 72 uur die de politie nu heeft alvorens met een verklaring over een dodelijk slachtoffer te komen – tijd die door Jason Van Dyke en zijn collega’s werd gebruikt om de verklaring over zelfverdediging op te stellen – wordt afgeschaft. Ook moet een agent zich voortaan op papier verantwoorden voor elke keer dat hij zijn wapen trekt. Pal voor het proces tegen Van Dyke kondigde Emanuel daarnaast aan dat hij zich niet herkiesbaar stelt. „Het grootste cadeau dat hij de stad kon geven”, smaalt Calloway, die Emanuel verwijt dat hij de video verborgen wilde houden en dat hij pas aandacht kreeg voor zwart Chicago toen deze landelijk bekend werd.

Addison en Makayla Henning

Addison en Makayla Henning ††

De fietsen van de 5-jarige tweeling Addison en Makayla Henning staan in de voortuin van hun huis in Chicago. De meisjes kwamen om door meerdere kogels. Ook hun moeder Celisa Henning (41) kwam om het leven door een schotwond. De politie gaat uit van een gezinsmoord, waarbij de moeder zelfmoord pleegde. Foto Jim Young/AFP

Troy Burtin

Troy Burtin †

Een herdenkingsteken ter nagedachtenis van Troy Burtin (25) in Chicago. Burtin overleed in 2015 aan meerdere schotwonden in zijn hoofd en borst. Foto Jim Young/AFP

De politievakbond Fraternal Order of Police blijft zich fel verzetten tegen elke hervorming, en heeft daarbij de steun van minister van Justitie Jeff Sessions en president Trump, die vinden dat de politie in Chicago juist harder op moet treden. Volgens vakbondsvoorzitter Kevin Graham zullen de nieuwe regels „een verwoestend effect” hebben op het politiewerk in Chicago. Het vonnis tegen Van Dyke noemde hij „teleurstellend” en „politiek gemotiveerd”. Zolang de politie misstanden niet toegeeft, zegt Craig Futterman, wordt het moeilijk iets aan de relatie tussen zwart Chicago en de politie te verbeteren. „Verzoening begint met waarheidsvinding.” Nog steeds maakt misdaad deel uit van de definitie van Chicago. Maar de cijfers dalen: tot half oktober waren er 445 moorden, tegen 672 gedurende het hele vorig jaar en 783 in rampjaar 2016. Ook het aantal schietincidenten waarbij de politie betrokken was daalde: 45 vorig jaar tegen 63 in 2016. Emanuel en de nieuwe hoofdinspecteur, Eddie Johnson, zeggen dat „de weg naar hervorming is ingeslagen”.

Maar misdaadcijfers, zeggen Calloway en Futterman, zijn als aandelenkoersen. Ze gaan omhoog en weer omlaag. Hervorming van de politie zal volgens hen weinig uithalen zolang zwart Chicago niet ook hervormd wordt. Duizenden jongens zoals Laquan McDonald kent de stad. Zij zijn gebaat bij een ander soort politie, maar veel meer nog bij scholing en psychische hulp.

McDonalds moeder was vijftien toen ze hem kreeg en raakte de voogdij kwijt wegens verwaarlozing toen hij drie was. Hij werd misbruikt in een tehuis. Vanaf zijn twaalfde handelde hij in drugs voor de New Breeds, een bende. In de drie jaar voor hij overleed was hij tientallen keren gearresteerd, maar zelden geholpen. Na zijn dood, merkte CNN cynisch op, waren er meer mensen die rechtvaardigheid voor Laquan McDonald eisten dan tijdens zijn leven.

Blanken in koophuizen

Van het centrum van Chicago naar het uiterste zuiden is het een uur en een kwartier met de metro. Wie de reis maakt, verhuist van wereld. Het welvarende toeristische centrum en het noorden, waar wolkenkrabbers staan en blanken in koophuizen wonen, maakt plaats voor uitgestrekte, desolate huizenblokken, vrijwel zonder winkels, laat staan pinautomaten of huisartsenposten. Dichtgetimmerde ramen, ingestorte fabrieken en grote stukken leeg, met braamstruiken overwoekerd land.

De twee Chicago’s ontstonden door de massale trek naar het noorden van Afro-Amerikanen uit het zuiden, begin vorige eeuw. Er volgden decennia van openlijk en systematisch racisme in de huisvestingspolitiek van de stad. Nu verdient wit Chicago gemiddeld 71.000 dollar per jaar, terwijl het gemiddelde inkomen van Afro-Amerikanen – 30.000 dollar – nog niet de helft daarvan is. Te weinig scholen, banen en kansen in de South Side,te veel wapens en drugs.

In 2016 werd meer dan de helft van Chicago’s moorden gepleegd in elf grotendeels zwarte, straatarme buurten, blijkt uit onderzoek van de Metropolitan Planning Council, een plaatselijke denktank. Het gemiddelde moordcijfer in de VS is vijf op honderdduizend. In een wijk als Austin in de West Side, is het 87,3.

En dan nog verschilt het geweld in haar buurt per blok, zegt Tywanna Patrick, die een afrokapsalon heeft in Austin, in de straat langs de metrolijn. „Hier gaat het nog wel, maar een halte verder moet je niet komen. Een paar dagen geleden is daar nog een klaar-over geraakt door een rondvliegende kogel. ’s Ochtends vroeg, voor de ogen van schoolkinderen.”

Jawon Garrett

Jawon Garrett †

De naam van Jawon Garrett staat op een kruis dat tussen meerdere andere kruizen staat , die samen een geïmproviseerd gedenkteken vormen voor slachtoffers van geweld in Chicago. De 40-jarige Garrett kwam om door meerdere schotwonden. Foto Jim Young/AFP

Damien Santoyo

Damien Santoyo †

Een gedenkplaats voor de 14-jarige Damien Santoyo, die op deze plek geraakt werd door kogels die vanuit een langsrijdende auto werden afgevuurd. Foto Jim Young/AFP

Zelfverdediging

Tywanna Patrick groeide op in Austin. Haar moeder woont er nog steeds. Ze vertelt hoe ze speelde op straat, hoe er buurtfeesten waren waarbij het hele blok buiten at. Toen kwam de huizencrisis van 2008. Nu is er veel leegstand en komt haar moeder de deur liever niet meer uit. „Vroeger bevochten de bendes elkaar per wijk. Nu is het geweld meer versnipperd. Ze schieten om alles, lijkt wel.”

Patricks haar is ineengedraaid tot lange pijpenkrullen. Ze is gespecialiseerd in ‘natural hair’, afrokapsels zonder chemicaliën of stijltangen. Ze dacht een methode gevonden te hebben om haar zoon Josh bij de bendes weg te houden. Met zijn stiefvader gaf hij les in de school voor zelfverdediging in de buurt. Daarnaast werkte hij in een speelhal. Hij was 21 en trots op zijn eerste auto, waar hij hard voor had gespaard. „Ik vroeg hem: waarom wil je een auto, je kunt toch met de bus? Hij zei: als ik in een gevaarlijke situatie kom, stap ik in mijn auto en ben ik snel weg.”

Josh werd in 2014 doodgeschoten na een woordenwisseling over een meisje. „Hij was in zijn auto gestapt en reed achteruit. Precies zoals hij had gezegd dat hij zou doen. Toen opende de dader het vuur”, vertelt zijn moeder.

Onlangs heeft Tywanna Patrick met nog twee andere moeders en met hulp van een advocaat een rechtszaak aangespannen tegen de staat Illinois. Die moet volgens haar meer doen om de toevloed van wapens naar Chicago in te dammen. „Je moet hier meer papieren tekenen om een auto te kopen dan een wapen. Ik wil niet dat mijn kleinkinderen nog vaker getuige zijn van die nooit eindigende cirkel van geweld. En ik wilde daar zelf iets tegen doen.”

In Chicago wordt gezegd dat het vonnis voor Van Dyke misschien een keerpunt lijkt, maar dat niet is, omdat de voornaamste oorzaak van alle geweld, extreme segregatie naar ras en welstand, nog altijd niet genoeg wordt gezien. Wit Chicago kan zijn leven leiden zonder iets van het geweld in zwart Chicago te merken, zegt Craig Futterman. „En de voortdurende nadruk op het karakter van dat geweld – drugs, bendes – maakt het makkelijker om je schouders erover op te halen. De kernvraag is of zwarte levens echt iets betekenen voor wit Chicago. Kunnen zij zich voorstellen dat Laquan McDonald hun vriend zou zijn, of hun broer? Er zijn natuurlijk uitzonderingen, maar voor velen is het antwoord uiteindelijk toch: nee.”

    • Maartje Somers