Wat kan Europa doen nu de Italiaanse begroting ‘significant afwijkt’?

Italiaanse begroting Brussel heeft de begrotingsplannen van Italië in zijn geheel teruggestuurd. Wat nu? En drie andere vragen.

„Ik heb hulp nodig. Bedankt", staat er op het bord van een bedelaar in Rome. Foto Tony Gentile/Reuters

De Europese Commissie heeft de ingediende begroting van Italië afgewezen. De regering in Rome krijgt drie weken de tijd om een nieuwe begroting in te dienen. Het is de eerste keer dat de Europese Commissie een begrotingsplan in zijn geheel terugstuurt. Vier vragen over het conflict tussen Brussel en de Italiaanse regering.

  1. Waarom is de begroting van Italië afgekeurd?

    Omdat de Italiaanse regering een ontwerpbegroting heeft ingediend die volgens de Europese Commissie „significant afwijkt” van de verplichtingen die het land binnen Europa is aangegaan om zijn financiën op orde te brengen. Concreet: Italië wil zijn uitgaven in 2019 verhogen om de economische groei aan te jagen, terwijl het met het oog op de financiële stabiliteit in de eurozone juist heeft beloofd elk jaar een strakkere begrotingsdiscipline op te brengen. Het begrotingstekort had komend jaar met 0,6 procentpunt moeten teruglopen, maar de Italianen laten het juist met 0,8 procentpunt oplopen.

    Volgens de Commissie groeien de Italiaanse uitgaven in 2019 met 2,7 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Dat het tekort nog onder de 3 procent blijft die de lidstaten sinds 1997 (Stabiliteits- en Groeipact, SGP) als grens hanteren, maakt niet uit. Sinds de eurocrisis worden onder datzelfde SGP afspraken per land gemaakt over het begrotingsbeleid voor de komende jaren. Voor Italië, de derde economie in de eurozone, betekent dit vooral dat de hoge staatsschuld – rond de 130 procent van het bbp - moet worden aangepakt. Vandaar dat het begrotingstekort dringend terug moet. „De hoge staatsschuld is ook voor de Italiaanse kiezer niet goed”, zei Europees Commissaris Pierre Moscovici (Economische en Financiële zaken) dinsdag. Voorgaande regeringen in Rome maakten hier afspraken over.

    Lees ook: Rome ligt op ramkoers met Brussel over begroting

    Onder de populistische coalitie van Lega en Vijfsterrenbeweging kiest Italië nu de tegengestelde richting. Maandag erkende Giuseppe Tria, de Italiaanse minister van Financiën, per brief aan de Commissie dat Italië willens en wetens het SGP schendt. Dat was „een moeilijke maar noodzakelijke beslissing”, schreef Tria. Door voor confrontatie te kiezen, laat Italië de Europese Commissie in feite geen keuze. „We zien geen alternatief”, zei Europees Commissaris Valis Dombrovskis (Euro) dinsdag in Straatsburg. De regels schrijven ook voor dat de Europese Commissie in zo’n geval de lidstaat vraagt een nieuwe begroting in te dienen, die wel klopt met de Europese aanbevelingen. Italië heeft nu drie weken voor een nieuwe begroting – voor 14 november moet die in Brussel binnen zijn.

  2. Hoe ernstig is dit?

    Het ‘afkeuren’ van een nationale begroting door de Europese Commissie is een politieke gebeurtenis van belang: het is nooit eerder gebeurd. Italië wordt daardoor een test voor de geloofwaardigheid van de afspraken binnen de eurozone. Duwen en trekken is normaal. Elk jaar heeft de Commissie wel vragen over nationale begrotingen – ook dit jaar over de plannen van enkele andere landen. Ook komt het soms tot procedures waardoor landen onder verscherpt toezicht komen.

    Maar Italië gaat er harder in. Het geeft geen enkel teken van bereidheid om de eigen politieke wensen en financieel-economische opvattingen in te passen in het Europese beleid. Ze willen niet de euro uit, ze willen het Europese beleid anders, zeggen de sterke mannen in de Italiaanse regering, vicepremiers Matteo Salvini (Lega) en Luigi Di Maio (Vijfsterrenbeweging). In afwachting daarvan zoeken ze met hun begroting voor 2019 in feite vooral politieke ruimte voor een eigen nationale koers die de eurolanden elkaar al jaren niet meer geven.

    Om een vergelijkbare fundamentele botsing te vinden, moeten we terug naar 2003. Toen besloten zowel Duitsland als Frankrijk het SGP te schenden, en kwamen er mee weg. Dat leidde destijds onder meer tot een trauma bij het strenge Nederland. Maar dat was een andere tijd, vóór de eurocrisis, vóórdat de eurozone in de Griekse crisis serieus getest werd op financiële markten en vóordat de eurozone daarop onder meer reageerde door steeds verdergaande afspraken over het coördineren van elkaars nationale begrotingen. Daarom staat er nu meer op het spel, en zijn er grote zorgen bij niet alleen de Europese Commissie, maar ook alle andere lidstaten, vooral in de eurozone.

  3. Wat kan Europa doen?

    De confrontatie met de Europese Commissie kan Italië uiteindelijk op boetes komen te staan tot 0,5 procent van het bruto binnenlands product – in het geval van Italië enkele miljarden euro’s. Zover is het nog lang niet: boetes zijn een Brussels zwaard van Damocles mocht „dialoog” niet werken. „Onze deur gaat niet dicht”, zei Moscovici dinsdag. Maar die dialoog wordt met Italië wel meteen ongewoon scherp gevoerd. Diezelfde Moscovici leverde hoogstpersoonlijk vorige week, binnen twee dagen na indiening, de eerste kritische brief van de Europese Commissie af in Rome – een veelbetekende dag vóórdat dat andere lidstaten vragen en opmerkingen kregen over hun ingediende begrotingsplannen. En ook deze dinsdag kiest de Commissie niet voor kleine stapjes. Als het over drie weken nog niet goed is, doemt voor Italië verscherpt toezicht van Brussel op.

    Lees ook: Italië dreigt een splijtzwam te worden in de eurozone

    Maar wat de Commissie niet kan, is de begroting tegenhouden: dat is voorbehouden aan het Italiaanse parlement. Daarom komt het voor Europa aan op druk. Behalve van de Commissie komt die ook van de andere lidstaten. Naast hun zorgen spelen ook aanhoudende provocaties uit Rome mee. Met name Legaleider Salvini kan op weinig krediet rekenen. Hij zoekt voortdurend de confrontatie; over migratie, eurozone, de komende Europese verkiezingen, Rusland.

    De eurolanden voeren met Italë in Brussel bovendien een lastig schaduwgevecht. Bij de eurogroep – de vergadering van de ministers van Financiën van de eurolanden – komt minister Tria, die persoonlijk compromissen zoekt die het vervolgens in Rome niet halen. Premier Giuseppe Conte is op Europese toppen een charmante verschijning, maar de andere regeringsleiders weten dat ook hij moet luisteren naar Salvini en Di Maio.

    Sommige Europese leiders vertrouwen op „die verdraaide markten” (dixit premier Mark Rutte) om Italië tot orde te roepen, al laat niet iedereen zich daar zo luid over uit. Iedereen kijkt naar de ratingsbureaus. Nadat kredietbeoordelaar Moody’s Italië afgelopen weekend boven junkstatus bleef waarderen, wordt nu uitgekeken naar het oordeel van S&P vrijdag. Ook de Europese Centrale Bank kan de druk de komende tijd opvoeren, net als de Europese Bankenautoriteit.

  4. Wat riskeert Italië?

    Het politieke gevecht zal niet het meeste pijn doen; dat wil de Italiaanse coalitie van twee populistische partijen juist graag. Ze hoopt er juist van te profiteren bij de komende Europese verkiezingen. Het grootste risico voor de Italianen ligt vooral in ‘real life’, zoals een ambtenaar dat noemde. Eerst is de vraag hoe de financiële markten reageren. Als lenen duurder wordt voor Italië, raken niet alleen de overheidsfinanciën verder uit balans. Het heeft ook gevolgen voor Italiaanse banken, pensioenfondsen en investeerders die een groot aandeel in de Italiaanse staatsschuld hebben.

    Voor Europa is het voorlopig een voordeel dat de Italiaanse staatsschuld grotendeels binnenlands is gefinancierd: de kans op besmetting in de eurozone is kleiner dan in de Griekse crisis. Als Italië implodeert, zal dat snel veranderen, maar daarover speculeert liever niemand in Brussel. Bovendien kan ‘real life’ ook tot ander scenario leiden. Namelijk dat de opgevoerde uitgaven gewoon niet het effect hebben dat de Italiaanse regering belooft: de groei neemt toch niet toe, de werkgelegenheid blijft achter, het leven wordt duurder. In dat geval, schreef Tria maandag al, belooft de Italiaanse regering alsnog in te grijpen. Maar dan wacht waarschijnlijk een gevecht met de Italiaanse kiezer, en is de Europese inspanning om vooraf bij te sturen, allang vergeefs geweest.

    • René Moerland