Ligt een nieuwe wapenwedloop op de loer?

Achttien vragen over het INF-verdrag

Volgens de VS heeft Rusland een raket ontwikkeld die onder het rakettenverdrag INF verboden is. Trump dreigt nu het verdrag op te zeggen.

President Michail Gorbatsjov en president Ronald Reagan tekenen op 8 december 1987 het INF-verdrag. Foto AFP
  1. Wat is het INF-verdrag?

    Een verdrag uit 1987 tussen Rusland en de VS, dat de ontwikkeling en stationering van middellangeafstandsraketten verbiedt, die van land worden afgevuurd. Dat zijn raketten met een bereik van 500 tot 5.500 kilometer, die zowel nucleaire als conventionele lading kunnen dragen. INF staat voor Intermediate-Range Nuclear Forces.

  2. Waarom kwam het verdrag er?

    Het was een sluitstuk van tien jaar touwtrekken tussen de grootmachten uit de Koude Oorlog, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. De Sovjet-Unie plaatste in 1977 in het Europese deel van Rusland SS-20-raketten, mobiele middellangeafstandsraketten die elk drie kernkoppen konden dragen. De NAVO antwoordde daarop met het voornemen kruisvluchtwapens, ook wel kruisraket genoemd, in West-Europa te plaatsen.

  3. Is het verdrag een succes?

    Ja. Onder het verdrag werden raketten vernietigd. De VS ruimden in mei 1991 hun laatste wapens op die onder het verdrag vielen, de laatste SS-20 werd op 11 mei van dat jaar ontmanteld. In totaal werden 2.692 raketten vernietigd. Gedurende tien jaar hebben de twee grootmachten wederzijds inspecties uitgevoerd. Het verdrag houdt al dertig jaar stand en betekent een aanzienlijke verlaging van het nucleaire risico, met name in Europa, omdat een hele categorie wapens ermee is verboden. Deze wapens waren zo gevaarlijk omdat ze maar enkele minuten nodig hadden om hun doel te bereiken, in tegenstelling tot intercontinentale raketten.

  4. Speelde Nederland nog een rol?

    Er zouden 48 kruisvluchtwapens met kernkoppen gestationeerd worden in Woensdrecht. Zover kwam het niet. Nederland schoof het plaatsingsbesluit in de jaren tachtig voor zich uit, dankzij ‘hollanditis’.

  5. Wat is hollanditis?

    De voorgenomen plaatsing maakte in Nederland breed verzet los. In 1981 demonstreerden honderdduizenden in Amsterdam, in 1983 nogmaals in Den Haag. Om aan te tonen dat het verzet tegen de plaatsing zich als een virus verspreidde, introduceerde de onlangs overleden Amerikaanse historicus Walter Laqueur de term hollanditis.

    De plaatsing van kruisvluchtwapens beheerste jarenlang het publieke debat in Nederland. Het verzet werd georganiseerd door het Komitee Kruisraketten Nee, onder leiding van onder anderen Sienie Strikwerda en Mient Jan Faber. Het verzet was succesvol: Nederland ging slechts voorwaardelijk en op termijn akkoord met plaatsing van raketten.

  6. Waarom is Rusland nu in overtreding?

    De VS zeggen dat Rusland een raket heeft ontwikkeld die onder het verdrag verboden is. Het gaat om een raket die de VS SSC-8 noemen en Rusland 9M729. Volgens een recent rapport van de Congressional Research Service is maar weinig over de raket bekend.

  7. Hoelang weten de VS hiervan?

    The New York Times berichtte in 2014 dat de Russen al in 2008 een nieuwe raket testten in het zuidwesten van Europees Rusland. De regering-Obama noemde de overtreding in 2011 voor het eerst in het Congres. De Amerikaanse regering rapporteert jaarlijks over naleving van het verdrag en schrijft sinds 2014 dat Rusland zich niet aan de afspraken houdt.

  8. Waarom maakten de VS er pas een punt van in 2014?

    Het heeft lang geduurd voordat de VS zeker wisten dat het bij de rakettest die ze in 2008 hadden waargenomen daadwerkelijk ging om een van land af te vuren raket. De Amerikanen konden lang niet uitsluiten dat het ging om een raket die vanuit een vliegtuig of vanaf een schip afgevuurd kon worden.

  9. Hebben de VS daar met de Russen over gesproken?

    Herhaaldelijk. In mei 2013 zouden er al eerste informele besprekingen zijn geweest. Obama stuurde Poetin in 2014 een brief waarin hij hem op de hoogte bracht van de geconstateerde overtreding en aandrong op naleving. Gesprekken in september 2014 leverden niets op.

    Bij verdenking van een overtreding kunnen verdragspartijen een geschil voorleggen aan een speciale verificatiecommissie. In november 2016 en in december 2017 hebben Rusland en de VS in die commissie overleg gevoerd, maar zonder resultaat. Op 8 december 2017, de dertigste verjaardag van het verdrag, hebben de VS bekendgemaakt dat ze militaire, diplomatieke en economische maatregelen zouden overwegen om op de Russische overtreding te antwoorden.

  10. Wat is plan-B van de VS om Rusland tot ander gedrag te dwingen?

    De VS overwegen zelf de ontwikkeling van nieuwe raketten die onder het verdrag verboden zijn, evenals de ontwikkeling van nieuwe raketten die vanaf schepen afgevuurd kunnen worden. De VS proberen zo de druk op te voeren op Rusland én willen zo voorbereid zijn op beëindiging van het verdrag.

  11. Trump noemde als rechtvaardiging voor het opzeggen van het verdrag ook China. Heeft China ermee te maken?

    Niet direct. Het gaat om een verdrag tussen de VS en Rusland dat vooral relevant is voor Europa. Indirect speelt China wel een rol. Rusland en de VS mogen een specifiek wapen niet ontwikkelen, China wel. Twee grootmachten hebben dus minder mogelijkheden dan nummer drie. President Trump noemde zowel China als het gedrag van Rusland als rechtvaardiging voor het dreigement het verdrag op te zeggen.

  12. Is China echt een probleem?

    China ontwikkelt inderdaad nieuwe middellangeafstandsraketten. Amerikaanse militairen waarschuwen al langer voor die nieuwe dreiging. Er bestaat in de VS geen consensus over de vraag of de VS die nieuwe dreiging per se moeten beantwoorden met raketten die onder het INF-verdrag verboden zijn. Het zou veel efficiënter zijn voor de VS, zeggen sommige militairen, om China’s bewapening te beantwoorden met raketten die vanaf schepen of vliegtuigen worden afgevuurd. China heeft veel raketten maar slechts een beperkt aantal kernkoppen.

  13. Waarom ontwikkelt Rusland een nieuwe raket?

    Rusland heeft al tien jaar geleden laten weten dat het eigenlijk van het INF-verdrag af wil, omdat het middellangeafstandsraketten in stelling zou willen brengen tegen China, Pakistan of Iran. Veel landen in de omgeving van Rusland hebben die raketten wel, Rusland heeft ze niet.

  14. Houden de VS zich dan wel aan het verdrag?

    Rusland roept al jaren dat Amerikaanse plannen voor een raketschild in Europa niet in overeenstemming zijn met het verdrag. Het begon met een controverse rond een plan van president Bush uit 2007 om een raketafweersysteem te bouwen in Polen en Tsjechië. Obama haalde dat van tafel, maar de VS bouwen wel afweersystemen in Polen en Roemenië. De installatie in Roemenië – het Aegis Ashore-systeem – is sinds mei 2016 operationeel, het systeem in Polen moet dit jaar operationeel worden. De VS zeggen dat het systeem defensief van aard is, bedoeld om inkomende raketten te onderscheppen. Rusland zegt dat het systeem ook geschikt is voor de lancering van offensieve kruisraketten.

    Rusland tekent ook protest aan tegen de Amerikaanse gewoonte om middellangeafstandsraketten te gebruiken als doelen voor oefeningen met het raketafweersysteem. De VS monteren bovendien middellangeafstandswapens onder drones. De VS zeggen dat ze met al hun activiteiten binnen het verdrag blijven.

  15. Hoe reageerde Rusland op Trumps aankondiging?

    President Poetin kondigde aan dat hij de kwestie wil bespreken met Trump. De twee ontmoeten elkaar op 11 november in Parijs. Rusland zegt dat het INF-verdrag zwakke plekken heeft, maar dat het gevaarlijk is om het verdrag zomaar op te zeggen zonder een alternatief op tafel te leggen. Het Kremlin maakt ook duidelijk dat Rusland het militair evenwicht zou herstellen als de VS inderdaad nieuwe wapens zouden ontwikkelen en stationeren.

    Het verdrag werd in 1987 ondertekend door toenmalig Sovjet-leider Michael Gorbatjsov. Hij waarschuwde meteen dat beëindiging ervan catastrofale gevolgen zou kunnen hebben.

  16. Lees ook het opiniestuk van Ko Colijn: Powerplay grootmachten bij INF-verdrag schaadt Europa
  17. Wordt de wereld onveiliger als het verdrag het begeeft?

    Ja, Rusland en de VS hebben dan geen enkele rem meer op de ontwikkeling en stationering van dit type wapen. Een nieuwe wapenwedloop in Europa ligt dan op de loer. Daarbij is van belang te bedenken dat de situatie in Europa nu anders is dan tijdens de Koude Oorlog. Het westerse bondgenootschap is nu opgeschoven richting Rusland, en dus voelt Rusland zich sneller bedreigd.

    Ook buiten Europa kunnen de risico’s toenemen als Rusland en de VS de nieuwe vrijheid gebruiken om nieuwe wapens in stelling te brengen tegen China.

  18. Ontstaan er fricties in de NAVO?

    Mogelijk wel. De Franse president Emmanuel Macron, de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas en de Europese Commissie waarschuwden de VS voor het onttakelen van het INF-verdrag. De regeringen in Londen en Warschau noemden de kritiek van Trump begrijpelijk.

  19. Waarom is Trump meteen zo agressief?

    Het motief om uitgerekend nu een al jaren sluimerend conflict over één Russische overtreding op de spits te drijven is onduidelijk. John Bolton, Trumps nieuwe veiligheidsadviseur, is al jaren van mening dat ontwapeningsverdragen in het nadeel van de VS uitvallen. Kans is groot dat dit mede zijn initiatief is. Onduidelijk is ook nog of Trump wil onderhandelen of dat hij écht van het verdrag af wil. In een – speculatief – scenario bevrijden de grootmachten Rusland en VS zich van de ketenen van een ontwapeningsovereenkomst, gaan voorbij aan de zorgen van Europa en hebben hun handen vrij om zich te bewapenen. In theorie zou het Chinese probleem ook opgelost kunnen worden door van het bilaterale INF-verdrag een multilateraal verdrag te maken, maar die aanpak staat tegenwoordig niet zo hoog aangeschreven.

    • Michel Kerres