Damen stuurde tussenagent Indonesië weg om vermoedens corruptie

Damen Shipyards De levering van oorlogsschepen aan Indonesië is meer dan een verhaal over de redding van de marinewerf van Damen. Uit onderzoek van NRC en Lighthouse Reports blijkt dat het ook gaat over een dubieuze tussenagent en corruptie. Precies waar kritische Kamerleden destijds voor vreesden.

Op de Scheldewerf in Vlissingen is in 1966 het fregat Evertsen te water gelaten. Werklieden van de werf wuiven de Evertsen uit. Foto ANP

‘Wacht, ik moet ze nog ergens hebben.” Amateurhistoricus Doeke Roos duikt het archief in en komt terug met een paar blauwe petten. Op de voorkant zijn in geel de namen en silhouetten van oorlogsschepen geborduurd. Het zijn souvenirs van een mega-opdracht van de Indonesische marine. De vrijwilliger wijst vanuit het raam van het kleine Museum Scheldewerf naar de overkant, waar dé marinewerf van Nederland staat. Ineens verschenen daar Indonesische militairen die de afbouw van hun schepen kwamen controleren. „Kijk, daar sliepen ze.”

In 2004 bestelden de Indonesiërs vier korvetten bij de Scheldewerf van Damen Shipyards in Vlissingen. De deal betekende de redding van de Zeeuwse marine-industrie, die door teruglopende orders van de Nederlandse marine en slechte bedrijfsvoering op de rand van de afgrond balanceerde. „Nou kunnen we weer vooruit, dachten we”, zegt Roos. Maar de deal was meer dan een reddingsoperatie. Ze betekende ook een kentering in de houding van Nederland tegenover Indonesië. Dat was niet langer een door corruptie getekende oud-kolonie, maar een volwaardige handelspartner en militair bondgenoot.

Toch is over deze Indonesië-deal een ander verhaal te vertellen dan dat van ondernemingszin en toenadering, blijkt uit onderzoek van NRC en journalistencollectief Lighthouse Reports. Dat is er één van corruptie en van de complexe keuzes die horen bij het zakendoen met verre buitenlandse krijgsmachten.

Spil in de kwestie is de tussenpersoon in Jakarta die voor de grootste scheepsbouwer van Nederland heeft bemiddeld. Deze heer Wong blijkt in 2015 te zijn weggestuurd door Damen, vanwege corruptievermoedens en gebrek aan transparantie. Wong werkte jarenlang op de achtergrond, tot Damen drie jaar geleden problemen kreeg met de Wereldbank en alle tussenpersonen wereldwijd doorlichtte op mogelijke corruptiebetalingen.

De man uit Jakarta weigerde mee te werken en werd afgekocht. Betrokkenen vermoeden dat hij een doorgeefluik was en geld van Damen naar hoge Indonesische ambtenaren en militairen liet vloeien. Smeergeld, precies waar kritische Tweede Kamerleden – die zich verzetten tegen militaire deals met Indonesië – ruim tien jaar geleden al voor waarschuwden.

Het eerste fregat dat Damen aan Indonesië leverde. Foto Damen

Hoogtijdagen en crises

Het is woensdag, vaste klusochtend voor de gepensioneerde Zeeuwen Doeke, Fons, Jos, Jan, Juul en Rinus. Ze serveren cake in de vorm van een Zeeuwse knop in de Oude Verbandkamer, het gebouw van de voormalige bedrijfsgeneeskundige dienst van de Scheldewerf. Hier houden zij de geschiedenis van hun werf levend.

Aan tafel halen de mannen herinneringen op aan de hoogtijdagen, toen „bijna heel Vlissingen voor De Schelde werkte”. Maar ook aan de crises die volgden, door intense buitenlandse concurrentie en een opdrogende stroom orders van de Nederlandse marine. Fons Temmerman, 58, uit de zware plaatwerkerij, maakte vier grote ontslagrondes mee, vertelt hij. Hij weet nog hoe hij in de jaren negentig ontredderde collega’s huilend over de werf zag lopen, de ontslagbrief in de hand.

Alles veranderde in 2000, toen Damen de werf inlijfde. „De heren” uit Gorinchem brachten naast een nieuwe, gedisciplineerde werkwijze ook nieuwe klanten mee. Buitenlandse klanten, uit verre landen. De eersten waren de Indonesiërs.

Lees ook het eerste deel van deze vierdelige serie over Damen: De doorgeschoten verkooplui van Hollands grootste scheepsbouwer

Beladen levering

Jan Peter Balkenende (CDA) is voor de tweede maal premier als de Scheldewerf en de Indonesische marine begin 2004 een contract tekenen voor twee korvetten, met optie op nog twee. Indonesië heeft dan al vijf jaar een burgerbewind. Voor en achter de schermen is hard gelobbyd voor de deal, door de Nederlandse ambassade in Jakarta en de top van de Nederlandse marine.

Politiek is de levering beladen. De kans is groot dat Nederland meewerkt aan corruptie, waarschuwen parlementariërs van SP en GroenLinks. En de mensenrechtensituatie is ook niet best. Het Indonesische leger vecht met wapens uit het westen in Atjeh tegen opstandelingen, en ook in Oost-Timor en Papoea is het onrustig. Straks worden Nederlandse wapens ingezet bij de binnenlandse conflicten. Daarom is wapenexport naar de Indonesische land- en luchtmacht niet toegestaan. Waarom wel aan de marine?

Als de eerste twee korvetten af zijn en de overheid moet beslissen over een exportvergunning, wordt duidelijk dat het kabinet voor deze schepen graag een uitzondering maakt. „Er is geen relatie te leggen tussen mensenrechtenschendingen en het gebruiksdoel en de capaciteiten van de korvetten,” schrijft minister Ben Bot (Buitenlandse Zaken, CDA) in 2006 aan de Tweede Kamer. Indonesië zet bovendien goede stappen in „het tegengaan van corruptie”. Maar het belangrijkste: „De Schelde en andere Nederlandse bedrijven hebben bij het realiseren van deze opdracht een bijzonder belang.”

Nederland heeft in feite weinig keus. Tien jaar eerder is vliegtuigbouwer Fokker failliet gegaan. Als Nederland de werf – en daarmee belangrijke expertise in het maken van oorlogstuig – wil behouden, móéten er wel opdrachten van ver komen. Ook al is de verkoopmores daar heel anders. De Nederlandse marine bestelt simpelweg te weinig boten om de laatste marinewerf in leven te houden. En vertrouwde bondgenoten als Duitsland of Frankrijk hebben hun eigen marinewerven.

In het Kamerdebat dat volgt vertolkt Kamerlid Harry van Bommel (SP) nogmaals het tegengeluid. Maar de kogel is al door de kerk. „Het was een raar debat”, zegt Van Bommel, nu bestuursadviseur van Zwolle. „Wij waren geen voorstanders van die vergunning, vooral vanwege de mensenrechtensituatie. Maar het gevoel in de Kamer was een beetje dat wij geen goede patriotten waren. Dat wij De Schelde geen opdrachten gunden.”

Damen levert de vier korvetten tussen 2007 en 2009. Ze bevallen goed, getuige het feit dat de Indonesische marine een jaar later twee fregatten (de grotere versie van de korvet) bestelt bij Damen. Ook bij deze schepen is Bot betrokken. Hij is minister-af en lobbyt voor de scheepsbouwer in Den Haag, blijkt als hij eind 2014 bij minister Ploumen (Buitenlandse Handel, PvdA) aanklopt over marineschepen van Damen.

Lees meer over de lobbymethode van Ben Bot: ‘Oud-minister Bot wil graag een afspraak’

De fregatten worden voor een flink deel op de verouderde Indonesische werf van PT Pal in Surabaya gebouwd. De Damen-werknemers zaten er in een aftands kantoor, vertelt een oud-werknemer. Voor hoog bezoek uit de Indonesische regering of de marine werd de boel snel opgepoetst. Begin 2017 en begin 2018 leverde Damen de fregatten op. Bij de tewaterlating droeg de baas van de Scheldewerf een vrolijk batikshirt.

Cruciale verbinding

Nee, hij is er niet, zegt de man die al jaren noedels verkoopt aan de drukke straat vlakbij de ringweg in Jakarta. Hij runt zijn zaakje voor het gebouw waar meneer Wong al zeker een kwart eeuw kantoor houdt, een onopvallend pand naast een bankfiliaal. Ze kennen Wong hier wel, de omstreden zakenman die de cruciale verbinding vormt tussen Damen en de Indonesische overheid. Hij is een oudere man met Chinese wortels. Met tussenpozen komt hij langs, zegt de noedelverkoper. Wong zegt weinig en arriveert steevast in dure auto’s, soms een reusachtige Toyota Alphard, dan weer een Mercedes. Visite heeft hij vrijwel nooit, behalve een paar jaar geleden, toen opeens westerse bezoekers bij hem over de vloer kwamen.

Wong is een grote onbekende. Het weinige dat over hem bekend is, lekte uit via de offshore leaks – een in 2016 geopenbaarde database van belastingontwijkers, waarop circa drieduizend Indonesische individuen en bedrijven voorkomen. Wong doet zaken in Singapore en op de Britse Maagdeneilanden en hij bankiert bij Deutsche Bank, ook in Singapore.

Dat Damen de banden met Wong verbreekt, is het gevolg van een kwestie die het bedrijf in 2014 had in Sierra Leone. In dit West-Afrikaanse land kreeg de scheepsbouwer een conflict met de Wereldbank, die Damen 18 maanden op een zwarte lijst plaatste vanwege corruptievermoedens. Hierna besloten Damen en accountant EY dat de buitenlandse tussenpersonen strenger gecontroleerd moesten worden. Dit om te voorkomen dat in de toekomst andere corruptieverdenkingen boven tafel zouden komen.

Te laat, zo blijkt. In het jaarverslag over 2015 schrijft Damen de relatie met een verkoopagent van de Scheldewerf te beëindigen „op basis van het risicoprofiel en de terughoudendheid van de agent om mee te werken aan een compliance audit”. De man gebruikte zijn gage „mogelijk voor ongepaste praktijken”.

De werven van Damen Shipyards wereldwijd. Infographic Studio NRC

Ondoorgrondelijk web

Die man is Wong, intern aangeduid als ‘Bintoro Wong’, bevestigen betrokkenen. Hij zou van Damen 32 miljoen euro krijgen voor bemiddeling bij de verkoop van zes fregatten. Daarvan zijn er tot nu toe maar twee geleverd. Onduidelijk is hoeveel Wong van het beloofde bedrag ontving.

Over het deel dát hij kreeg, wil hij in ieder geval geen verantwoording afleggen. Betrokkenen vermoeden dat een groot deel via hem is gevloeid naar het ondoorgrondelijke web van zakelijke belangen tussen het Indonesische leger, de politiek en de families die sinds de Soeharto-tijd aan de touwtjes trekken.

Een betrokkene: „Zakendoen in Indonesië draait om de juiste mensen kennen. Er zijn een paar families die bepalen hoe het loopt. Damen kent iemand zeer dicht bij de top van de Indonesische elite. Dat is een contact dat al jaren meegaat. Via deze persoon zijn de deals gelopen.”

„De structuren in Indonesië zijn sinds de Soeharto-tijd niet wezenlijk veranderd,” zegt een Nederlandse diplomaat die de regio goed kent. „Vroeger betaalde een buitenlands bedrijf standaard 10 procent smeergeld om de Indonesische markt op te mogen. Dat werd verdeeld onder de elite. De bijnaam van mevrouw Soeharto was niet voor niets ‘Tien Percen’. Het is nu allemaal ondoorzichtiger, maar we moeten niet de illusie hebben dat de corruptie daarmee verdwenen is.”

Ondanks zijn gebrek aan transparantie kreeg Wong 5 miljoen euro van Damen mee, als afkoopsom voor die nooit geleverde fregatten. Een strafzaak zal de omkoopverdenking in Indonesië niet opleveren. Nederland doet in omkopingszaken geen rechtshulpverzoeken aan Indonesië, omdat het land de doodstraf kent.

Rijke Arabieren

Ze hebben de buitenlandse klanten zien komen en gaan, vertellen de gepensioneerde mannen aan de koffietafel van Museum Scheldewerf. De Grieken, de Indonesiërs, de Italianen. En puissant rijke Arabieren en Russen, die de gekste wensen hebben voor hun privé-jachten – want die bouwt Damen ook.

Maar ach, zeggen de gepensioneerden: „Je kunt van alles vinden van die buitenlandse klanten, maar uiteindelijk is het wel gewoon werkgelegenheid hier in Vlissingen. Daar eten al die families van.”

    • Merijn Rengers
    • Carola Houtekamer