Opinie

    • Ko Colijn

Powerplay grootmachten bij INF-verdrag schaadt Europa

Wapenbeheersing Als Amerika uit het INF-verdrag tegen kruisraketten stapt, dreigt een tijdperk zonder nucleaire wapenbeheersing, schrijft .
Ronald Reagan (rechts) en Michail Gorbatsjov wisselen pennen uit tijdens de ondertekening van het Intermediate Range Nuclear Forces Treaty (INF) in december 1987 op het Witte Huis Foto Bob Daugherty/AP

Met de aankondiging van Donald Trump dat hij desnoods uit het INF-ontwapeningsverdrag (1987) wil stappen, dreigt in het slechtste geval Europa het kind van de rekening te worden.

Op het eerste gezicht is de logica van de Amerikaanse regering te volgen: Rusland schendt het verdrag, dat het testen en opstellen verbiedt van (kruis)raketten die vanaf de grond worden gelanceerd en een bereik hebben van tussen de 500 en 5.500 kilometer. Daarom stappen de Verenigde Staten eruit. Maar de situatie is ingewikkelder.

De Russen geven weliswaar toe dat ze beschikken over zo’n kruisraket (de SSC-8), maar niet dat ze het verdrag schenden. Omgekeerd beschuldigen ze de VS ervan het verdrag te schenden door het opstellen van hun raketafweersysteem in Oost-Europa, waarmee ze ook kruisraketten op Rusland zouden kunnen afvuren.

Nogal gekunstelde – en niet onomstotelijk bewezen – beschuldigingen over en weer. Die hadden ook voorgelegd kunnen worden aan de INF-klachtencomissie, maar kennelijk is het geduld in Washington op en wordt het hele verdrag overboord gegooid. Helaas, te snel, want dit soort geschillen is niet uniek. Het vergt geduld, maar een oplossing is niet onmogelijk; in de (oude) Koude Oorlog heeft men wel voor heter vuren gestaan.

Havik Bolton

De echte reden ligt dieper. John Bolton, de nieuwe Amerikaanse Nationale Veiligheidsadviseur en een havik, heeft nu kennelijk het oor van Trump. Hij reist dezer dagen af naar Moskou om daar nog eens in te wrijven dat op wapenbeheersingsgebied met de VS nu geen zaken te doen zijn, maar Bolton is nooit een voorstander van het INF-verdrag geweest. In 2014 was hij co-auteur van een stuk in The Wall Street Journal, met als titel ‘An Obsolete Nuclear Treaty Even Before Russia Cheated’. Technologie stelt de VS volgens Bolton immers in staat het probleem ‘eigentijds’ op te lossen: met Prompt Global Strike-systemen (PGS) kan Amerika ieder gewenst doel op de wereld in een half uur te treffen, dus Amerikaanse kruisraketten in Europa, met zijn lastige besluitvormers, hebben we anno 2020 niet nodig.

Die kop was trouwens niet helemaal fout, zij het om een andere reden. Het INF-verdrag is een bilateraal verdrag – tussen Amerika en Rusland – en intussen zijn ook China, Noord-Korea, India , Pakistan , Iran en Israël met INF-raketten op het toneel verschenen en die hoeven zich niets aan te trekken van beperkingen. Geografisch gezien is het daarom niet helemaal onbegrijpelijk dat Rusland het verdrag wil ‘multilateraliseren’. Trump eist dat alleen China zich bij een eventueel nieuw verdrag aansluit, maar gezien de spanningsrelatie China-India is dat kansloos.

De in april aangetreden Bolton is sowieso sceptisch over de erfenis van de nucleaire wapenbeheersing. Een veeg teken, want in februari committeerde de regering-Trump zich daar nog aan in de zogeheten Nuclear Posture Review.

Kernkoppenplafond

Wat nu ten onrechte minder aandacht krijgt is dat Bolton evenmin heil ziet in verlenging van onderhandelingen over strategische kernwapens, ‘New START’. Dat is het verdrag dat Obama in 2010 met Rusland sloot over een plafond van 1.550 kernkoppen voor de lange afstand. Het loopt tot 2021, tenzij het tijdig wordt verlengd. Maar Bolton ziet in New START een kwalijk ‘Obama-compromis’, en heeft het meer dan eens ‘een vorm van eenzijdige ontwapening’ genoemd.

Lees ook: Poetins aanbod aan Trump verdient een serieuze kans

Indirect is New START ook een Europees belang. Als het afloopt betekent het dat er geen contact meer is tussen Russische en Amerikaanse wapenbeheersingsexperts, zodat er in principe geen rem meer zou bestaan op kernwapens die de afschrikking tussen de twee grootmachten garandeert. Zo’n situatie biedt de Russen de mogelijkheid om een deel van hun strategische kernmacht desgewenst ook op Londen of Amsterdam kunnen richten.

Tijdens hun top in Helsinki, in juli 2018, deden Trump en Poetin voorzichtige stappen naar een Strategic Stability Dialogue, een gesprek over ‘een gemeenschappelijke stip op de horizon’ maar niet over concrete wapens. Maar door een blokkade van Bolton en zijn staf is die nooit echt op gang gekomen.

Ofschoon een – waarschijnlijke – schending van het INF-verdrag door Poetin niet valt goed te praten, dient een INF-crisis en de andere stagnerende nucleaire tafels het belang van Europa niet. Is het bedoeld als reaganeske meesterzet die de Russen op de knieën dwingt? Of leidt het tot een Russisch roulette ten koste van Europa? Op zijn minst dreigt na 2021 een wapenbeheersingsloos tijdperk tussen de grootmachten. En: dat een traditie van stabiliteit door dialoog (al was het vaak over geschillen) over onze hoofden verloren gaat.

    • Ko Colijn