Brazilië flirt met terugkeer naar de militaire dictatuur

Braziliaanse presidentsverkiezingen De extreem-rechtse ex-militair Jair Bolsonaro lijkt zondag het Braziliaanse presidentschap te gaan winnen. Komt het leger weer aan de macht?

Jair Bolsonaro afgelopen mei tijdens een militair evenement in Sao Paolo, Brazilië. De extreem-rechtse ex-militair won op 7 oktober de eerste verkiezingsronde met gemak en zou zondag het presidentschap kunnen winnen. Foto Nelson Almeida/AFP

Cecilia Coimbra (77) heeft nog steeds veel last van haar onderrug. Daar werd de Braziliaanse tijdens martelsessies het meest geslagen en kreeg ze stelselmatig elektrische schokken toegediend. Ook tegen haar gezicht, in haar mond, haar vagina: iedere dag opnieuw, urenlange elektrische schokken. Dan was er de ‘pau de arara’, een brute martelmethode uit de slavernij. Hierbij werden haar armen bijeen gebonden, knieën ertussen gewrongen, en in die houding werd ze aan een paal gehesen en tot bloedens toe geslagen.

„De pijn wordt de laatste tijd erger. Het kan ouderdom zijn, maar ik herleef de tijd van toen ook opnieuw. Alsof ik een horrorfilm terugspoel en er weer middenin zit”, vertelt Coimbra in haar appartement nabij het strand van Copacabana.

Door de verhitte Braziliaanse presidentsrace lopen spanningen tussen vrienden en binnen families op, merkt correspondent Nina Jurna. Lees daarover: In diep verdeeld Brazilië is het geen tijd voor etentjes

Brazilië maakt zich op voor de tweede en beslissende ronde (op 28 oktober) van de meest cruciale verkiezingen sinds de terugkeer naar de democratie. Overlevenden van de militaire dictatuur (1964-1985), zoals Coimbra, maken zich grote zorgen. De man die de grootste kans maakt om zondag te winnen, is de extreem-rechtse kandidaat en oud-legerkapitein Jair Bolsonaro (63). Hij bejubelt de militaire dictatuur, die hij zelf als jonge cadet meemaakte. „De enige fout van de dictatuur was dat er te weinig mensen zijn gedood”, zegt hij. Martelen vindt hij soms noodzakelijk, net als het standrechtelijk executeren van criminelen door de politie. Als hij president wordt wil hij afrekenen met de ‘linkse boeven’, dreigde Bolsonaro zondag. „Als ze hier willen blijven moeten ze meewerken met onze wetten, anders gaan ze het land uit of de gevangenis in.” Keert met Bolsonaro het leger terug aan de macht?

Verleden nooit onderkend

„Ik word ziek als ik Bolsonaro zo hoor praten en ik krijg flashbacks. Hoe ik werd opgepakt, een kap over mijn hoofd kreeg en naar het hoofdkwartier van de militaire politie werd gebracht. Daar moest ik me uitkleden. Ik werd geschopt en geslagen door een stel militairen. Maandenlang zat ik gevangen, werd ik ondervraagd over mijn activiteiten en volop gemarteld”, zegt Coimbra geëmotioneerd.

Ze was destijds 29 jaar oud, lid van de communistische partij en moeder van een kleuter. Het waren de meest repressieve jaren van de militaire dictatuur die net als in andere landen in de regio, zoals Argentinië en Chili, ook in Brazilië heerste. Gesteund door de Verenigde Staten – die wilden voorkomen dat na Cuba het grote Brazilië zich ook tot een communistische heilstaat zou omvormen – grepen de strijdkrachten in 1964 de macht en wierpen ze de linkse regering van president João Goulart omver.

Eenmaal aan de macht begonnen de militairen jacht te maken op alles wat in hun ogen links en communistisch was. Tegenstanders werden opgepakt, vermoord of gemarteld of ‘verdwenen’. De Braziliaanse dictatuur was met 434 gedocumenteerde doden en vermisten minder bloedig dan de Argentijnse of Chileense dictaturen, die duizenden slachtoffers maakten. Maar de onderdrukking duurde meer dan twintig jaar en duizenden mensen werden gemarteld en gevangengezet. „We wilden onze vrijheid, de vrijheid van meningsuiting en terugkeer naar democratie. Die drang was sterker dan de angst voor de militairen”, zegt Coimbra

Brazilië is nooit in het reine gekomen met het verleden, het ontbreekt aan collectief geheugen

Mauricio Santoro, politicoloog

Dat Bolsonaro zijn ‘heimwee’ naar de militaire dictatuur nu ongegeneerd kan uiten, zegt volgens politicoloog Mauricio Santoro van de Federale Universiteit van Rio de Janeiro, vooral iets over hoe Brazilië omgaat met zijn geschiedenis. „Brazilië is nooit in het reine gekomen met het verleden, het ontbreekt aan collectief geheugen over deze periode”, zegt hij. „Militairen hebben in 1979 een amnestiewet afgekondigd en zijn nooit berecht. Er is nooit erkenning gekomen van de militairen dat ze fout zaten, nooit excuses aan de nabestaanden. Op scholen is minimaal onderwijs over de dictatuur en meer dan 100 miljoen Brazilianen zijn na 1985 geboren. Zij weten nauwelijks wat zich tijdens de dictatuur afspeelde.”

Na de dictatuur verdwenen de militairen uit de schijnwerpers, kwam het leger onder controle van het ministerie van Defensie en kwamen politici in het machtscentrum die zelf slachtoffer waren geweest van de dictatuur. Maar op de achtergrond hielden de militairen hun invloed, via de financiële of agrarische sector of via de regionale politiek in de deelstaten waar ze vandaan kwamen.

Jair Bolsonaro bejubelt de militaire dictatuur, die hij zelf als jonge cadet meemaakte. „De enige fout van de dictatuur was dat er te weinig mensen zijn gedood”, zegt hij Foto Nelson Almeida/AFP

Amnestiewet bleef intact

Brazilië zou volgens internationale mensenrechtenverdragen jaren geleden al militairen hebben kunnen vervolgen voor hun rol tijdens de dictatuur, ondanks de amnestiewet uit ’79. „Zelfs oud-president Dilma Rousseff, die tijdens de dictatuur een linkse guerrillera was en jarenlang gevangen zat en gemarteld werd, heeft dat niet gedaan. De druk vanuit het conservatieve kamp om de amnestiewet intact te houden, was te groot”, zegt Santoro.

In 2011 installeerde Rousseff wel een waarheidscommissie, maar ook die had beperkingen. De afspraak was: een commissie, maar geen vervolging. „Terwijl het advies van de commissie na drie jaren onderzoek juist was om wel tot vervolging over te gaan. Als dat toen was doorgezet, was de situatie nu vermoedelijk anders”, meent Santoro.

Zijn succes dankt presidentskandidaat Jair Bolsonaro ook aan economisch adviseur Paulo Guedes. Lees ook over Guedes: Deze bankier moet de 'Braziliaanse Trump' aan economische successen helpen

Cecilia Coimbra is teleurgesteld in Rousseff. „Ze had meer kunnen doen, maar durfde niet. Uiteindelijk is ze afgezet en kijk hoe! Bolsonaro, die toen congreslid was, droeg zijn stem tijdens de impeachment-sessie op aan Carlos Ustra, de zeer gewelddadige kolonel die verantwoordelijk was voor veel doden en martelingen. Toen realiseerde ik me: de dictatuur kan terugkomen.”

Columniste Hildegard Angel had nooit gedacht dat ze op haar 69ste nog zou overwegen om uit Brazilië te vertrekken. Haar broer ‘verdween’, haar moeder werd vermoord tijdens de dictatuur en zelf moest ze onderduiken. Op 7 oktober, tijdens de eerste ronde van de verkiezingen, droeg ze een T-shirt met de foto van haar broer Stuart toen ze naar het stemlokaal ging. „Om de mensen wakker te schudden, dat Brazilië nu opnieuw een fascistoïde staat dreigt te worden. Stel dat Bolsonaro president wordt, wil ik hier dan nog wonen, vraag ik mezelf af?”

Haar moeder Zuzu Angel, destijds een bekende mode-ontwerpster, beet zich vast in de strijd tegen de dictatuur en zocht gerechtigheid voor haar zoon. Ze vroeg op de internationale catwalks aandacht voor de mensenrechtenschendingen in Brazilië en liet modellen met foto’s van slachtoffers lopen, waaronder die van zoon Stuart. „Mijn moeder zei: ‘Als ik een auto-ongeluk krijg is het geen ongeluk maar ben ik vermoord.’ Ze werd constant achtervolgd en bedreigd. Toen ze daadwerkelijk bij een auto-ongeluk in een tunnel om het leven kwam, werd al snel duidelijk dat ze opzettelijk was doodgereden”, zegt Hildegard.

In ’64 grepen de militairen de macht. Nu wordt hun gevráágd terug te komen. Dat is veel gevaarlijker

Cecilia Coimbra, overlevende van militaire dictatuur

Kabinet vol militairen?

Met de opkomst van Bolsonoro keren de militairen definitief terug in het machtscentrum. Als hij president wordt, stelt Bolsonaro generaal Antônio Hamilton Mourão aan als zijn vicepresident en krijgen vier of vijf militairen ministersposten toebedeeld. In het nieuwe Congres zijn ook tientallen ex-militairen en politieagenten gekozen. Deze tendens past volgens Santoro bij het beeld van een groeiend vertrouwen in het leger en wantrouwen in de staat: „In Rio zijn de 8.000 militairen die permanent gestationeerd werden voor de veiligheid met open armen ontvangen. En tijdens grote anti-corruptiedemonstraties de afgelopen jaren riepen demonstranten openlijk om een militaire interventie. Bolsonaro is de personificatie van het leger. Hij is gevormd als jonge militair tijdens de dictatuur en heeft een autoritair karakter. Veel Brazilianen zien in hem de sterke leider die orde en veiligheid brengt.”

Cecilia Coimbra, die na de dictatuur de mensenrechtenorganisatie ‘Tortura nunca mais’ (Nooit meer martelen) oprichtte, vindt het groeiende militarisme in haar land beangstigend. „Het kan erger worden dan in ’64. Toen grepen de militairen de macht. Nu wordt hun gevráágd terug te komen. Via de door ons zo bevochten democratie treden ze nu de politieke arena binnen. Dat is veel gevaarlijker.”

    • Nina Jurna