Opinie

    • Tommy Wieringa

Het schip Europa (2)

Ik nam voor vier dagen mijn intrek in een Gents hotel en kwam mijn kamer al die tijd nauwelijks uit. Ik had een rolkoffer met boeken bij me en die moesten allemaal gelezen. Elke avond sprak ik met schrijvers, journalisten en politici over literatuur – ik gedroeg me kortom als volwaardig lid van een ontwortelde internationale kliek van mensen die nergens een plek hebben waar ze zijn opgegroeid, maar die vandaag in Berlijn wonen, morgen desnoods in Brussel, overmorgen in Parijs, in Praag of in Wenen of Londen en die zich overal thuis voelen.

De oplettende lezer merkte al op dat de laatste veertig woorden niet van mij afkomstig zijn – ze werden in 1933 door Adolf Hitler uitgesproken tijdens een rede in de Siemens-fabriek in Berlijn. Na zijn opsomming van Europese hoofdsteden roept iemand in het publiek luid en duidelijk ‘Juden!’ Hitler reageert niet, zoals op YouTube is te zien, en vervolgt zijn tirade tegen de verfoeide klasse van kosmopolitische parasieten.

Het is deze toespraak die Alexander Gauland, fractievoorzitter van de Alternative für Deutschland, voor ogen moet hebben gehad toen hij in de Frankfurter Allgemeine Zeitung de „gemondialiseerde kliek” de maat nam die cultureel en politiek de lakens uitdeelt – „en als ze van Berlijn naar Londen of Singapore verhuizen om van werk te veranderen, vinden ze overal dezelfde appartementen, huizen, restaurants, winkels en privéscholen”.

Historici wezen op de overeenkomst tussen Gaulands essay en Hitlers toespraak. Gauland ontkende. Zelfs voor fascisten is fascist een scheldwoord.

Waar veel geschiedenis is, klinkt veel echo. Het echoot luid in Duitsland, het is goed te verstaan allemaal. Het klinkt ook in België, waar deze week lokale en provinciale verkiezingen werden gehouden. In het Vlaamse gewest wonnen niet alleen de groenen en het Vlaams-nationalistische N-VA van Bart de Wever terrein, maar ook het Vlaams Belang. In Ninove kreeg het onder de naam Forza Ninove veertig procent van de stemmen. Op een plein vierden de aanhangers de overwinning met de Hitlergroet, anderen in de menigte droegen Wehrmacht- en nazi-insignes. Omdat moderne rechtsradicalen er steeds vaker uitzien als makelaars, was het een beetje een opluchting dat deze knokploeg er ook traditioneel rechtsradicaal uitzag, met uitgelopen tatoeages en zichtbaar tandbederf.

Misschien moeten we het fascisme intussen beschouwen als een courante Europese politieke stroming, die nu eens hier en dan weer daar opduikt. Soms in versneden vorm, soms verdund; in eigen land kruidt Thierry Baudet zijn gedachtegoed met snufjes fascisme – theelepeltje boreaal Europa erbij, mespuntje homeopathische verdunning niet vergeten. Erop aangesproken wordt hij liever niet. Zijn dog whistles noemt hij steevast het gevolg van een slapeloze nacht of een wijntje te veel.

In mijn hotelkamer intussen las ik Joseph Roth, voor wie het hotelwezen het model van goed leven was, een vrijplaats waar een verlicht soort kosmopolitisme heerste en eng nationalisme geen plaats had. „Bevrijd van de beperktheid van hun liefde voor hun geboorteland”, schreef hij over de hotelpopulatie, „verlost van de mufheid van hun patriottische gevoelens, voor een poos verlost van hun nationale hoogmoed, komen de mensen hier bij elkaar en schijnen tenminste wat zij altijd zouden moeten zijn: wereldburgers.”

Een echo daarvan vond ik weer in De Europese koerier, een pro-Europees pamflet waarin de Oostenrijker Robert Menasse een verrassend portret schetst van Brusselse ambtenaren: „Vaak zijn ze in hun werk, hun levensontwerp al iets wat bepaald aantrekkelijk genoemd mag worden, namelijk echte Europeanen: meertalig, hooggekwalificeerd, verlicht, geworteld in de cultuur van hun herkomst, maar wel bevrijd van het irrationele van een zogeheten nationale identiteit.”

Echoput Europa.

Het liefst zou ik het oude continent beschouwen als een gastvrij hotel, maar het beeld is te lichtzinnig. Juister is om Europa te beschouwen als een schip, zoals het Nave Europa op de muur van een Romeinse villa in Pompeï. We kunnen er niet af. Hetzelfde schuitje, zogezegd.

Tommy Wieringa schrijft elke week een column op deze plaats.
    • Tommy Wieringa