Opinie

    • Folkert Jensma

Criminelen in Europa opsporen gaat straks zo

Ja, lieve mensen, even uw aandacht, graag. Vandaag doen wij in de workshop Digitaal Ondernemerschap het Europese Bewaringsbevel. Dat komt straks als eerste bij u binnen, op de voet gevolgd door het Europese Verstrekkingsbevel – per email, ja, met de aanduiding Urgent, vermoed ik. Of Vigtigt, als het uit Denemarken komt – en staat er Vazhno dan is het Bulgarije. Als u een bedrijf bent, tenminste, dat iets met data doet en met klanten. En dat is al gauw tegenwoordig. Dan gaat het dus om uw adressen, klantennamen, e-mails (tijdstippen, afzenders), video’s, smsberichten, IP-nummers, van alles en nog wat.

Ergens in Europa is er dan een politiedienst geweest, een openbaar ministerie, een onderzoeksrechter of inlichtingendienst die heeft ontdekt dat hun verdachte bij u in de systemen moet voorkomen. En u bent dan verplicht alle informatie te verstrekken. Een doorzoeking van uw computer, bevolen door een ander EU-land, zonder tussenkomst van de Nederlandse rechter. En u moet het zelf doen – dus dat kost alvast tijd en geld.

Dit past in de strijd van de EU tegen de criminaliteit, die net zo profiteert van een digitaal grenzeloos Europa als u. Sinds 2004 bestaat er al een Europees Aanhoudingsbevel en een Europees Opsporingsbevel, ook gebaseerd op automatische wederzijdse erkenning van gerechtelijke beslissingen. Het kabinet ziet een Bewarings- en een Verstrekkingsbevel, als „een grote stap voorwaarts”, schreef het op 22 juni aan de Kamer. Dus dit staat in de Staatscourant voor je het weet.

De logica is ook tamelijk onverbiddelijk – Europa is digitaal een voldongen feit, waar we nu nog 27 verschillende opsporingsapparaten aan elkaar proberen te knopen. Als een aanklager in Aken iets uit een Maastrichts databestand wil, moet hij nu een ‘rechtshulpverzoek’ doen via Berlijn en Den Haag – met controle op controle op controle. Dat is een stoomtrein, die het aflegt tegen de lichtsnelheid van internet. Digitaal bewijs komt tegenwoordig in 85 procent van alle strafrechtelijke onderzoeken voor en 55 procent daarvan moet van buitenlandse servers en/of providers komen. De vraag naar dergelijk bewijs groeide tussen 2013 en 2017 met 70 procent. Intussen verstrooien criminelen hun digitale sporen over het hele internet en wissen ze net zo snel. Plat gezegd, we worden digitaal verneukt door criminelen als we niks doen.

Maar wat doet u, als u uw klant wil beschermen tegen lichtvaardige strafvervolging uit een dubieus land? Stel dat het een bedreigde schrijver of journalist uit Hongarije is die op uw server zijn nieuwste boek heeft staan. Dat wordt dan bezwaar aantekenen in Boedapest waar dat Bewaringsbevel vandaan kwam. Als bedrijf, ja. Deskundigen noemen dit alles een ‘tektonische verschuiving’ in het recht – dit is het eerste transnationale bindende bevel binnen de EU, zónder nationale toetsing. In principe een aantasting van de soevereiniteit van lidstaten. Hoewel: wat betekenen nationaal grondgebied en soevereiniteit nog bij dataopslag? Niemand weet toch écht waar die zich fysiek bevinden.

Het besef groeit intussen dat gezien de industriële schaal van het digitale grenzeloze verkeer verzoeken om ‘bewaren en verstrekken’ door geen enkel nationaal rechtssysteem geperst kunnen worden. Want allemaal te klein en te langzaam. Dat betekent ook dat vooral de grootdatabezitters als Google en Facebook er essentiële overheidstaken bij krijgen: het beschermen van burgerrechten. Ze voeren nu al het ‘recht om vergeten te worden’ uit; het verwijderen van achterhaalde, stigmatiserende informatie. Dat geldt ook al het tegengaan van kinderporno, van haat- en terreurinformatie, het beschermen van auteursrecht. Daar komt dan nu het bewaar- en verstrekkenbevel bij.

Sommige juristen zien het als een verdere privatisering van de rechtshandhaving. Gaan die grootdatabezitters straks wel vertellen of en hoeveel opsporingsbevelen ze zoal in een jaar ontvangen? En staan de overheden hier voor altijd aan de kant? Kortom, technologie verandert alle politieke, staatkundige en bestuurlijke verhoudingen. Of wisten we dat al? O, enne, lieve cursisten, in de internetversie van deze column vindt u nog wat hyperlinks met extra studiemateriaal. Zabavlyavaĭte se! *

*Veel plezier - Bulgaars
Folkert Jensma is juridisch commentator. twitter: @folkertjensma
    • Folkert Jensma