Zaak-Khashoggi bedreigt nu de kroonprins zelf

Volgens Le Figaro beraadt de Saoedische koninklijke familie zich op de positie van kroonprins Mohammed. Hij zou te roekeloos zijn.

Kroonprins Mohammed bin Salman Foto Cliff Owen

Mag de machtige Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman in functie blijven nu hij zijn land tot een soort paria van de internationale gemeenschap heeft gemaakt? Bij bosjes meldden ministers en topmensen uit het bedrijfsleven zich de laatste dagen af voor een prestigieuze financiële conferentie volgende week in Riad, waar de kroonprins weer had willen schitteren. Niemand wilde gezien worden naast de man, die algemeen als de kwade genius wordt beschouwd achter de verdwijning van de bekende Saoedische journalist Jamal Khashoggi. Saoedi-Arabie zei vrijdagnacht dat Kashoggi is omgekomen ‘bij een gevecht’ op het Saoedische consulaat in Istanbul, maar er zijn sterke aanwijzingen dat hij daar op 2 oktober op gruwelijke wijze is vermoord.

Volg de laatste ontwikkelingen in de zaak-Khashoggi in ons blog: Saoedi-Arabië bevestigt dood Khashoggi

Zelfs in Saoedi-Arabië, waar de wil van de koninklijke familie wet is, blijft dat niet zonder gevolgen. De Franse krant Le Figaro meldde donderdag, zich beroepend op bronnen in Frankrijk en Saoedi-Arabië, dat er al enkele dagen crisisberaad werd gevoerd tussen vertegenwoordigers van verschillende facties binnen de uitgebreide koninklijke familie. Het huis Saoed telt in totaal duizenden prinsen en prinsessen. Centrale vraag bij het familieberaad: kan de kroonprins aanblijven?

Opsluiting in Ritz-Carlton

Vooralsnog zijn een belangrijke adviseur van de kroonprins en de tweede man van de veiligheidsdienst ontslagen en zijn er achttien mensen gearresteerd, meldde Riad vrijdagnacht. Het is moeilijk te voorspellen of Mohammed bin Salman zelf buiten schot kan blijven, zegt Bruce Riedel, een analist voor de Amerikaanse denktank Brookings. Hij volgt het koninkrijk al jaren vanuit Washington. „Zoiets als we nu meemaken, hebben we in meer dan een halve eeuw niet gezien. Maar het zou mij niet verbazen als de kroonprins opzij wordt gezet. Hij heeft een groot aantal mensen tegen zich in het harnas gejaagd binnen de koninklijke familie, met name door hen vorige herfst op te sluiten in het Ritz-Carlton hotel in Riad.”

Het zou mij niet verbazen als de kroonprins opzij wordt gezet

Bruce Riedel, Brookings Institute

Een van de scenario’s die volgens de bronnen van Le Figaro circuleren is als volgt: de jongere broer van Mohammed bin Salman, de 30-jarige Khaled bin Salman, wordt eerst als vice-kroonprins benoemt en enige tijd later als kroonprins. Diezelfde weg bewandelde ook MbS, zoals de huidige kroonprins wel wordt genoemd.

De uiteindelijke beslissing is aan koning Salman, de 83-jarige monarch die het bestuur de laatste paar jaar grotendeels aan de energieke, vijftig jaar jongere kroonprins had gedelegeerd. „Weliswaar geldt Mohammed bin Salman als zijn favoriete zoon maar sinds koning Salman in 2015 aantrad, heeft hij al twee keer eerder een andere kroonprins aangewezen”, aldus Riedel. „En op zichzelf zijn er meer dan genoeg prinsen die op zijn minst even goed gekwalificeerd zijn. Ik denk aan prins Sultan bin Salman, de eerste Saoedische astronaut.”

Pijnlijk teruggefloten

Een veeg teken voor Mohammed bin Salman was dat hij de afgelopen maanden een paar keer pijnlijk werd teruggefloten door zijn vader. MbS had graag een deel van Saudi Aramco, het enorme nationale energiebedrijf willen privatiseren, maar zijn vader stak daar een stokje voor. Bovendien was de kroonprins bereid Israël meer ter wille te zijn dan zijn vader lief was. Ook daarbij trok MbS aan het kortste eind.

Mohammed bin Salman is volgens Riedel te onstuimig te werk gegaan. In het Saoedische systeem is er vanouds veel waarde toegekend aan consensus bij de besluitvorming. Er werd altijd zorgvuldig overlegd binnen de koninklijke familie en met vooraanstaande geestelijken. Dat zorgde voor een grote mate van stabiliteit. Maar dat systeem is door Mohammed bin Salman op zijn kop gezet, waardoor het nu instabieler is dan op enige ander moment in de laatste vijftig jaar. De kroonprins raadpleegt anderen niet en zijn besluitvorming is te roekeloos en te impulsief.

De oorlog in Jemen was een eerste ernstige misrekening. Riedel: „Die oorlog kost het land vijftig miljard dollar per jaar, een enorme last. En het is bovendien uitgelopen op een humanitaire catastrofe, terwijl het einde van de oorlog nog lang niet in zicht is.”

Het Westen gaat niet vrijuit, in het bijzonder de regering-Trump. „Geen enkele Amerikaanse president heeft de Saoediërs zo gretig het hof gemaakt als Donald Trump. Daarmee gaven hij en zijn schoonzoon Jared Kushner, die een nauwe band ontwikkelde met Mohammed bin Salman, de boodschap af dat hij zou wegkomen met wat hij ook maar deed.”

Lees meer over de relatie tussen Saoedie-Arabië en de VS: Vriend zonder scrupules, met geld

Ook in de zaak Khashoggi blijft Trump deze koers volgen. „Het is belachelijk om te suggereren dat het om een operatie van zomaar wat boeven ging, zoals Trump deed”, zegt Riedel verontwaardigd aan de telefoon. „Er was iemand van de koninklijke garde bij, het gebeurde op het consulaat, op de residentie van de consul. Zulke dingen gebeuren in Saoedi-Arabië simpelweg nooit zonder goedkeuring van de koning of de kroonprins.”

Angst aanjagen

Door een afrekening met Khashoggi, die het verhaal ondermijnde van Mohammed bin Salman dat hij zijn land wilde moderniseren, dacht de kroonprins een voorbeeld te stellen. „Het was bedoeld om angst aan te jagen”, meent Riedel, „en het zal ook vast en zeker angst opwekken bij veel ballingen in het buitenland.”

Heeft de kroonprins dan louter gefaald op alle fronten? „Het staat buiten kijf dat hij een aantal goede hervormingen heeft doorgevoerd, zoals het opheffen van het rijverbod voor vrouwen en het terugdringen van de religieuze politie, maar dat weegt niet op tegen de schade die hij zijn land ook heeft berokkend: hij heeft de rechtsstaat die er tot op zekere hoogte was, laten verdwijnen. Dat zie je nu ook aan die afzeggingen voor de conferentie. Buitenlandse ondernemers houden er niet van als je werknemers zomaar kunnen worden opgesloten of je bezit kan worden onteigend en er niets is wat je daar tegen kan doen, zoals nu in Saoedi-Arabië. Dat is een erg ongezond investeringsklimaat.”

Dit artikel is zaterdagmorgen aangepast naar aanleiding van de Saoedische bevestiging vrijdagnacht van Kashoggi’s dood.

    • Floris van Straaten