Wat als de euro verdwijnt?

Als de gemeenschappelijke munt ten onder gaat in ruzie, bezwijkt in 2022 ook de Europese Unie. Maar de noordelijke landen gaan door.

‘Chesterfield, wat is mijn schema vandaag?”
Jiska Kleiterp keek vergeefs uit het blinde raam van de hyperloop. Boven haar moest Duisburg nu zo ongeveer voorbij schieten.

„Goedemorgen onderminister”, antwoordde de digitale assistent. „Ecofin-overleg van alle onderministers van Financiën om 11.30 uur. Daarna partij-overleg met de democratische fractie en een afspraak bij de fysio.” Vooral naar dat laatste keek ze uit. Oké, je was zo tachtig tot negentig taler lichter, maar dan had je wel een van de beste van het Noorden.

Philip worstelde zich tegenover haar met een glimmend voorhoofd door een paar gig aan documenten. Altijd lastig, de eerste keer mee naar het financiële overleg in de hoofdstad, dacht Kleiterp terwijl ze naar de twintiger keek. Haar eigen eerste grote internationale vergadering als politiek assistent had een verpletterende indruk op haar gemaakt. Maar dat was dan ook tijdens het Schisma van 2022.

Philip had dat allemaal moeten lezen in zijn studieboeken. Maar ze herinnerde zich nog haarscherp hoe zij en haar toenmalige minister landden in Vilnius en volledig afgeschermd door de geheime dienst naar het verblijf van de Litouwse premier werden geloodst. Terwijl de euro om hen heen instortte voerde een kleine groep landen daar nauwgezet het plan uit dat al vier jaar in de la had gelegen: een alternatieve muntunie.

Maar dan goed.

Niet dat de Hanze-groep van noordelijke Europalanden die begin 2018 was gevormd intact zou blijven. Polen zat er bij, en dat was toen het erop aankwam niet rijp voor zo’n vergaand initiatief. De Denen zouden terugschrikken. Duitsland had zich, andersom, aanvankelijk niet bij de groep aangesloten. Dat zou zo’n overweldigend signaal zijn geweest dat het de ondergang van de euro eigenhandig zou hebben bewerkstelligd. Wat overbleef waren de Finnen, de Nederlanders, de Balten, Oostenrijkers en Ieren, pas later aan te vullen met de Duitsers.

Recessie

Het plan kwam niets te vroeg. Italië gooide destijds al de kont tegen de krib toen de regering van Lega en de Vijfsterrenbeweging een expansief begrotingsplan indiende dat lijnrecht tegen de Brusselse regels inging. Andere landen volgden. De economische recessie sloeg daarna de overheidsfinanciën van veel eurolanden volledig uit het lood. Begrotingsdiscipline in de meeste eurolanden was simpelweg niet meer af te dwingen. Toen de verkiezingscycli van de jaren daarna in meer landen anti-europartijen aan de macht brachten, kwamen de financiële markten geheel voorspelbaar in opstand. En verrassend snel was het daarna met de euro gedaan.

Duitsland had nog zo’n 2.000 miljard van de rest te goed

Kleiterp herinnerde zich de enorme claims over en weer die de vechtscheiding van de eurolanden vergezelden. Uiteindelijk had Duitsland zo’n 2.000 miljard euro van de anderen te goed, alleen al door de vorderingen van de Bundesbank op andere centrale banken. Ze wist nog precies het moment waarop haar toenmalige minister werd verteld dat ook Nederland tegen de 1.000 miljard te goed had. Die blik! Leningen van commerciële banken kwamen daar nog bij, beleggingen van de pensioenfondsen: alles wat in het Europese buitenland gestoken was, werd voortaan afgerekend in de oude munten die de anderen van de ene op de andere dag hadden heringevoerd. En die munten waren weinig meer waard. Natuurlijk was er gepoogd de zaak te sussen, gepoogd om te onderhandelen. Legers van advocaten waren erop gezet. Maar zo groot was de onderlinge ruzie al dat niet alleen de euro eraan ging, maar ook de gehele Europese Unie bezweek onder de last van wantrouwen, achterdocht, wraakgevoelens en opgezweept nationalisme. De ceremonie waarin, te Brussel, de EU officieel werd opgeheven deed Kleiterp nog steeds pijn.

Het Schisma

Ze keek naar Philip die tegenover haar in de stukken gedoken zat. Hoe oud zou hij geweest zijn tijdens het Schisma? Vijf? Goed dat die periode in zalige onwetendheid aan hem voorbij was gegaan. De crisis was zo groot dat de welvaart per hoofd van de bevolking met een tiende was gekelderd.
De hyperloop zoefde voort. Hannover zou nu ongeveer bovenlangs moeten schieten.

„Kent u Molinari?”, vroeg Philip tegenover haar.

Kleiterp keek haar politiek assistent aan. „Ja. Onaangename man, maar we zullen het ermee moeten doen. En hij met ons.”

Italië zou de laatste grote stap worden. Natuurlijk deden ze moeilijk in Rome. Toen Molinari een maand geleden werd verteld dat hij van minister van Financiën voortaan onderminister zou worden, zoals zij allemaal, was het huis te klein. Maar net als de anderen vóór hen hadden de Italianen uiteindelijk niets te vertellen. Pet in de hand. En anders: toedeloe.

„Chesterfield. Hoe lang nog?”

„33 minuten, onderminister. Aankomst op Hauptbahnhof. Aanvullend vervoer naar uw vergadering duurt twaalf minuten.”

Opnieuw proberen, maar dan écht

De Hanze-regering. Kleiterp had als jonkie destijds bij de oprichtingsvergadering mogen zijn. De kleine groep landen die na het Schisma samenkwam had zijn plannen op detailniveau klaarliggen. De boodschap: het Noorden gaat door, en wie daarna wil aansluiten doet dat op onze voorwaarden.

De tijd kort na het Schisma was verwarrend geweest, zo niet destructief. De landen die een nieuwe eigen munt hadden ingevoerd, zagen die nieuwe valuta heftig op en neer bewegen. Door het echec van de EU waren alle regels en gebruiken voor de onderlinge handel in het ongerede geraakt, terwijl de Chinezen knabbelden aan de zuid- en oostgrens. Het zou niet lang hebben geduurd of Europa zou zelf zijn veranderd in China zoals het was in het begin van de twintigste eeuw: een wetteloze en weerloze arena voor wedijverende buitenlandse machten. Brussel als een modern Shanghai.

De Noordelijke landen begonnen opnieuw, maar dan écht. De euro was bezweken omdat een muntunie niet kan bestaan zonder politieke unie, zonder gemeenschappelijk budget, zonder een diep doorvoelde gezamenlijke missie. En dus leverde elk land dat mee wilde doen, zijn nationale soevereiniteit voor een groot deel in. Eén regering, één parlement, één rechterlijke macht. Een senaat waarin elk land een gelijke stem had en een tweede kamer waarin de zetels naar bevolkingsaantal waren verdeeld. En deelregeringen in de afzonderlijke landen, die nationale zaken regelden.

De grootste weerstand tegen het nieuwe project kwam verrassend genoeg van Duitsland zelf. Beducht voor zijn eigen macht en reflexen, moest de Duitse bevolking door de anderen worden overgehaald om mee te doen. Om vervolgens als grootste land de leiding toegespeeld te krijgen.

Een nieuwe munt: de taler

De naam van de nieuwe munt was snel gevonden: de taler. Het was de valuta geweest van de Hanzesteden, de naamgenoot van de daalder, van de dollar. De taler bleek succesvol, keihard, stabiel. Het duurde een paar verwarrende jaren voordat de Belgen zich als eerste aansloten. Daarna, met veel aplomb, de Fransen. Vervolgens de Spanjaarden, de Portugezen en ga zo maar door. De vergadering van straks met Molinari was onderdeel van het slotstuk: de toetreding van Italië. Onder dezelfde voorwaarden als alle anderen.

Kleiterp keek naar boven. Ze moesten nu zo’n beetje onder Wolfsburg zijn. De rest van de ploeg in haar coupé maakte zich al klaar om straks uit te stappen. Zelf had ze, na al die tijd, nog steeds de reflex om op dit soort momenten in haar portefeuille te kijken of ze wel voldoende cash had. Maar de munten en biljetten waren definitief afgeschaft toen ze de taler hadden ingevoerd. Dat scheelde ook de lastige en kinderachtige discussies over het biljet-ontwerp die er in de aanloop naar de euro waren geweest.

Ping! Chesterfield stuurde de definitieve agenda van de vergadering van straks. Een welkomstwoord voor Molinari, gevolgd door de planning van de definitieve verhuizing van al het Europese bestuur van Berlijn terug naar Brussel. Inclusief Kleiterps departement van Financiën. De verhuizing was de enige eis geweest van de Fransen, die er als wisselgeld in hadden toegestemd hun kernmacht onder gemeenschappelijk beheer te geven.

Philip, attent als altijd, pakte de tas van zijn onderminister.

De populisten

Opmerkelijk, bedacht Kleiterp zich na de bijeenkomst, terwijl de fysiotherapeut zijn werk deed. Zei voorzitter Barroso van de Europese Commissie lang geleden, kort na de introductie van de euro, niet dat de munt incompleet was en onvolkomen, en dat er een crisis nodig zou zijn om hem te vervolmaken? Dat was cynisch. Te cynisch. Maar het was ook profetisch.

De eurocrisis en het Schisma daarna hadden Europa op een verre achterstand gezet van China en Amerika. Het zou lang duren voordat die was ingelopen, als dat nog zou lukken.

Terwijl haar schouders pijnlijk onder handen werden genomen kon de onderminister een glimlach toch niet onderdrukken. De politieke stroming die destijds de ‘populisten’ werden genoemd streefde in tal van eurolanden met succes naar het afschaffen van de euro. Het Schisma volgde. En nu, zoveel jaren en crises later, was het uiteindelijke resultaat de Verenigde Staten van Europa, met een gemeenschappelijke munt. Precies datgene wat zij destijds verfoeiden.

Illustratie ‘Wat als de euro verdwijnt?’
DUSK studio

    • Maarten Schinkel