Er zijn twee kampen in het duurzaamheidsdebat: 'profeten' en 'tovenaars'.

Foto AFP/Josh Edelson

Klimaatgekkies hebben gelijk, duurzaamheidsfetisjisten ook

Polarisatie Klimaatkampen bestrijden elkaar bitter. Ze kunnen ook van elkaar leren, schrijft Charles Mann.

Wat moeten we nou met de grenzen van de aarde? Moeten we die zo ver mogelijk oprekken, of moeten we er juist met man en macht voor zorgen dat we erbinnen blijven? Die discussie is de laatste jaren enorm gepolariseerd geraakt. De ene kant noemt de andere ‘klimaatgekkies’ die doorslaan in ‘duurzaamheidsfetisjisme’. Aan de andere kant staan weer ‘klimaatontkennende techno-utopisten’.

Het gevaar is dat steeds meer mensen zich op die uitersten opstellen, zegt Charles Mann, wetenschapsjournalist voor onder meer Science en The Atlantic. Zijn boek De tovenaar en de profeet is net uit in de Nederlandse vertaling.

Mann, een grote, vriendelijke en rustige verschijning, was daarom onlangs even in Nederland. In zijn boek beschrijft hij de beide kampen in het duurzaamheidsdebat, door hun oorsprong nauwkeurig te ontleden. Hij verdeelt de stromingen in die van ‘profeten’ en ‘tovenaars’.

De profeten, dat zijn de mensen die voorspellen dat we ten onder gaan als ons gedrag niet snel drastisch verandert – zeg maar de Al Gores van deze wereld. De tovenaars, dat zijn de mensen die met hulp van technologie de grenzen van de aarde oprekken. Zoals Elon Musk, met zijn plannen voor elektrische auto’s en een kolonie op Mars.

Klooien met de natuur

Manns boek beschrijft de twee scholen aan de hand van de levensloop van de grondleggers. De oer-profeet is volgens hem de Amerikaanse wetenschapper William Vogt (1902-1968). De regering van Peru vroeg Vogt te kijken hoe de productie van de kostbare meststof guano, vogelpoep, op een afgelegen eiland gestimuleerd kon worden. Na drie jaar onderzoek tussen de vogels concludeerde Vogt: blijf weg van het eiland, laat de complexe ecosystemen met rust. Als je gaat klooien met de natuur, wordt het waarschijnlijk alleen maar slechter. Hij legde de basis voor de moderne milieubeweging.

De tegenpool van Vogt was oer-tovenaar Norman Borlaug (1914-2009). Deze Amerikaanse plantkundige ontwikkelde genetische en biologische technieken die de productiviteit in de landbouw deden exploderen. Hij won in 1970 de Nobelprijs voor de Vrede voor het redden van zo’n miljard mensen van de hongerdood. Door hem werd de draagkracht van de aarde veel groter. Tegelijk legde hij de basis voor de intensieve en vervuilende landbouw die we nu kennen.

Lees ook dit gesprek met twee klimaatdeskundigen: De ecomodernist versus de sombere milieuactivist

Hun ideeën en de botsingen daarvan zie je op allerlei manieren voortleven, zegt Mann. „Profeten walgen ervan dat een tovenaar als Musk nu naar Mars wil. Zij vergelijken het met een huis dat je helemaal hebt uitgewoond. Als het onleefbaar wordt, kun je je huis opruimen en je gedrag aanpassen. Maar in plaats daarvan trek je naar het volgende huis dat je afragt.”

Vogt en Borlaug hebben nooit samengewerkt en hadden weinig op met elkaars ideeën. Voor hun huidige volgelingen is dat volgens Mann amper veranderd. Doodzonde, vindt hij.

„Neem kernenergie. Wat als de profeten toegeven dat dit best wel veilig is, zoals de tovenaars al jaren zeggen. We gaan er heus niet allemaal aan als we kerncentrales bouwen. Maar dan moeten de tovenaars de profeten ook toegeven: uranium-mijnbouw is een smerige bedoening die leidt tot uitbuiting. Oh, en bergen nucleair afval rondrijden is ook geen topidee. Dan zou je bijvoorbeeld kunnen komen tot kleinere, tijdelijke nucleaire centrales als overbrugging naar een toekomst met volledig duurzame energie.

“Links moet toegeven dat genetisch gemodificeerde organismes veilig zijn, rechts dat grootschalige landbouw negatieve milieu-effecten heeft”

„Of als links toegeeft dat genetisch gemodificeerde organismes veilig zijn, zoals vele wetenschappers al jaren zeggen. Maar dan moet rechts ook toegeven dat grootschalige, geïndustrialiseerde landbouw negatieve milieu-effecten en sociale gevolgen heeft. Als je een combinatie zou zoeken van kleinschalige en tegelijkertijd hoogtechnologische landbouw: het beste van beide werelden.”

De tijd om een oplossing voor het vraagstuk te vinden dringt. Beide kampen houden een race tegen de klok, vindt Mann, want volgens de Verenigde Naties heeft de aarde over een jaar of dertig rond de 10 miljard inwoners. Dat zijn er nu 7,3 miljard. Al die mensen zullen vanzelf een keer een reep Toblerone willen eten, auto willen rijden of een biefstukje lusten. De werktitel van Manns boek was Toblerone for 10 billion. „Maar dat zou te veel klinken als een boek over chocoladedistributie.”

Pijnlijke gedragsveranderingen

Tovenaars trekken doorgaans meer aandacht, roem en geld aan dan profeten. Denk aan Elon Musk of die andere opper-tovenaar, Bill Gates. Mann: „Dat komt natuurlijk ook omdat tovenaars een aantrekkelijker propositie hebben. Zij zeggen: we kunnen gewoon zo doorgaan, maar we moeten nog even wat nieuws uitvinden. De profeten vragen om pijnlijke gedragsveranderingen. Dat verkoopt minder goed natuurlijk.”

Lees ook dit profiel van Elon Musk: Getroebleerde geest met superheldenimago

Toch begint het beeld te kantelen, stelt Mann vast. „Ook als ik hier weer in Amsterdam rondloop, valt op dat overal biologische restaurantjes zitten, veganistisch, lokale producten.” Is dat niet alleen zo in steden als Amsterdam, New York of San Francisco? „Nee. Ook in China valt op hoezeer de jonge elites bezig zijn met trends waar profeten blij mee zijn.”

Mann kiest geen kant en spreekt evenmin in termen van winnaars en verliezers. Bij elke vraag die daartoe neigt, verdedigt hij telkens de standpunten van alle twee de kampen. Hij pleit er juist voor dat ze meer van elkaar leren. „De discussie is al gepolariseerd genoeg. Ik wil meer inzicht verschaffen in beider argumenten. Omdat ik vind dat goede journalisten dat horen te doen. En omdat allebei de kampen ook echt uitstekende argumenten hebben natuurlijk.”

    • Wouter van Noort