Recensie

Rijks zorgt voor nuances op inventieve expositie ‘80 Jaar Oorlog’

Tentoonstelling

Het Rijksmuseum geeft met bijna tweehonderd schilderijen en documenten, wandtapijten en gebruiksvoorwerpen een genuanceerd en visueel sterk beeld van de Tachtigjarige Oorlog.

Adriaen van de Venne, De zielenvisserij, 1614. Links staan de protestantse Noord-Nederlanders, rechts de rooms-katholieke zuiderlingen. In de brede rivier die hen scheidt, vissen beide partijen naar zielen. De vangst van de protestanten overtreft die van de katholieken. Foto Rijksmuseum

Een toepasselijke reliëfdecoratie kenmerkt de rug- en borststukken van een verguld pronkharnas in de tentoonstelling die het Rijksmuseum wijdt aan de Tachtigjarige Oorlog, 450 jaar na het begin ervan. Een anonieme zeventiende-eeuwse edelsmid voorzag het rugstuk van een voorstelling van het beleg van een vestingstad in vogelvluchtperspectief, en de borstplaat van een drukbevolkte gevechtsscène. Daarop staan grote aantallen ruiters en infanteristen elkaar naar het leven in opvallend repeterende formaties. Zoals dat steevast gebeurt in dergelijke oude voorstellingen van de gewapende strijd, zijn er telkens rijtjes te zien van bijna identieke, elkaar overlappende kanonnen, paardenhoofden en hun konten, en soldaten met vaandels, lansen en geweren.

Anoniem, Ringkraag van een harnas, versierd met gevechtsscènes en een belegering, eerste helft 17de eeuw. Foto Patrimonio Nacional (Real Armeria), Madrid

Even verderop in de zaal staat een vitrine met een tiental musketten uit die tijd, die op een vergelijkbare manier in het gelid liggen. Deze rijmende presentatie van objecten is een mooi voorbeeld van de inventieve manier waarop de voorwerpen in de expositie fungeren als meer dan slechts de driedimensionale illustratie van het historische verhaal van het lange conflict dat de Nederlanden tussen 1568 en 1648 teisterde.

Die geschiedenis wordt uitvoerig uit de doeken gedaan in het door Rijksmuseumconservator Gijs van den Ham helder en prettig leesbaar geschreven boek dat bij de expositie verschijnt. Beide zijn aanraders zowel voor hen die overbekend zijn met het verhaal, als voor de velen bij wie misschien wat is weggezakt, en wie er niet of nauwelijks mee vertrouwd is.

Erasmus Quellinus de Jonge, Allegorische personificatie van Pax (deel van de versieringen bij de bekendmaking van de Vrede van Munster in Antwerpen), 1648. Foto Museum aan de Stroom, Antwerpen

Bijna tweehonderd schilderijen en documenten, wandtapijten en gebruiksvoorwerpen worden, zoals het museum zegt, gepresenteerd als ooggetuigen van gebeurtenissen zoals de opstand van edelen in de Nederlanden tegen het gezag van de Spaanse koning Filips II, de rol van prins Willem van Oranje en diens familie, de strijd van protestanten tegen katholieken, het vergaren van rijkdommen overzee, het uitroepen van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Kortom: het ontstaan van Nederland.

Maar wat traditioneel geldt als het succesverhaal van de Nederlanders, krijgt in deze tentoonstelling de nuance die het benodigt. Het avondmaalszilver van de protestantse kerk in het Duitse Wesel getuigt bijvoorbeeld van de vlucht van protestantse Nederlanders voor het Spaanse bewind. Maar een schilderij dat de Amsterdamse burgemeester Brouwer liet maken van de Kruisiging van Christus bevindt zich nog steeds in de Nicolaikirche in Kalkar. Een uitvoerig opschrift herinnert eraan hoe hij, net als andere katholieken, naar die stad uitweek uit angst voor de nieuwe wind die, vooral op straat, waaide. Daarvan getuigt ook een stuk bot dat wordt bewaard als reliek van een van de zogenaamde Martelaren van Gorinchem, een groep van negentien katholieke religieuzen uit die stad die in 1572 door opstandelingen werden opgepakt, gefolterd en daarna in Brielle werden opgehangen.

En terwijl de gewone man er vaak lelijk tussen zat, kon de Spaanse generaal Francisco Hurtado de Mendoza zich na de Slag bij Nieuwpoort in krijgsgevangenschap in Den Haag, in vol militair ornaat laten portretteren door de hofschilder van Willem van Oranje’s zoon, prins Maurits.

Lees ook het essay van Peter Vandermeersch over het ontstaan van het huidige Nederland en Vlaanderen tijdens de Tachtigjarige Oorlog: Het had zo anders kunnen lopen

Hoewel de Tachtigjarige Oorlog vaak wordt beschouwd als een aangelegenheid die vooral de Noordelijke Nederlanden aangaat, krijgen ook de Zuidelijke gewesten volop aandacht. En terecht, want het waren alle staten van de toenmalige Nederlanden – die zich in het zuiden uitstrekten tot delen van het huidige Noord-Frankrijk – die zich onder leiding van Willem van Oranje keerden tegen de koning van Spanje. Niet voor niets vestigde Willem zelf zich enkele jaren in de metropool Antwerpen. Maar uiteindelijk was het Nederland dat onafhankelijk werd, terwijl de zuidelijke staten terugkeerden onder Spaans gezag. De ontwikkeling van een nieuwe identiteit in elk van beide delen van de Nederlanden wordt in de tentoonstelling nog beter dan in het boek gevisualiseerd door de wanden van museumzalen te verdelen in ‘Zuid’ en ‘Noord’.

    • Bram de Klerck