Na 964 jaar splijt de orthodoxe kerk

Historisch schisma

Oekraïense orthodoxen scheiden zich af van de kerk in Moskou. Dat komt Poetin als hoeder van de gelovigen slecht uit.

Patriarch Kirill, de geestelijk leider van de Russische orthodoxen, leidt een dienst in Minsk in oktober dit jaar Foto Sergey Vlasov/AFP

Een historisch kerkelijk schisma betekent voor eenvoudige gelovigen in het dorpje Ptitsjka op het West-Oekraïense platteland dat zij hun kerkbezoek moeten opschorten. Sinds de Oekraïense tak van de orthodoxe kerk zich afgelopen week afscheidde van de Russische, zit de deur van de houten dorpskerk op slot. „Hij is verzegeld omdat er geen eenheid is. Beide kanten willen de kerk gebruiken”, klonk het verdrietige commentaar van een oude vrouw tegen een reporter van de Amerikaanse nieuwssite RFE/RL. De kwestie splijt zelfs gezinnen en dus blijft het kerkje voorlopig maar gesloten.

Verlies van de Oekraïense tak van de kerk is een politieke klap voor Poetin

Vorige week kwam een jarenlange machtsstrijd binnen de orthodoxie tot een hoogtepunt. Na een driedaags kerkelijk beraad in Istanbul, gaf de daar zetelende patriarch Bartholomeus van Constantinopel – de informele leider van de orthodoxen wereldwijd – toestemming voor de afsplitsing van de Oekraïense kerk van het Moskouse patriarchaat, waar het sinds 1686 onder viel. Patriarch Kirill hield deze week spoedoverleg in Minsk waar werd gesproken over een „harde” reactie.

De Oekraïense wens tot meer religieuze onafhankelijkheid suddert al sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, maar werd in 2014 urgent met de annexatie van de Krim en de daaropvolgende oorlog met Rusland. De toestemming van Bartholomeus voor een Oekraïense ‘autocefalie’ – kerkelijke onafhankelijkheid – werd deze week in beide landen dan ook verschillend ontvangen.

Lees ook de column van Hubert Smeets: Eindelijk is de Oekraïense orthodoxie los van Moskou

„Een overwinning op de Moskouse demonen, van goed op kwaad”, klonk het in Kiev. „Een ideologische oorlog in de maak”, luidde de verbolgen reactie in Moskou. Patriarch Kirill, de geestelijk leider van de Russische orthodoxen, leed een gevoelige nederlaag omdat hij er niet in was geslaagd de afscheiding te voorkomen.

Maandag scheurde de orthodoxe kerk verder. Kirill maakte bekend de banden met het Oecumenische patriarchaat van Constantinopel te verbreken. Zo werd het eerste kerkschisma ingezet sinds 1054, toen de wegen van de Katholieke Kerk in Rome en zijn orthodoxe tegenhanger in Constantinopel zich scheidden.

Kerk is politieke machtsfactor

Net als bijna duizend jaar geleden, zal de breuk grote politieke gevolgen hebben, want de orthodoxe kerk is met 300 miljoen gelovigen in de wereld een machtsfactor van formaat. Zeker voor Moskou, dat ruim de helft van al die gelovigen tot zijn achterban rekent, staat er veel op het spel.

De laatste tien jaar heeft president Poetin veel geïnvesteerd in de betrekkingen met de kerk. Sinds 2009 zwaait Kirill de scepter over het Moskouse patriarchaat, dat in termen van (religieuze) macht en aanzien amper onderdoet voor de president.

De Russische president Vladimir Poetin met patriarch Kirill in de Annunciatie Kathedraal in Moskou bij zijn inauguratie in mei dit jaar. Foto Alexei Nikolsky/AP

De geestelijk leider – die 71 jaar geleden ter wereld kwam als Vladimir Goendjajev en over wie hardnekkige geruchten gaan dat hij in een vorig leven KGB-agent was – staat zelf bekend om zijn luxueuze levensstijl. In 2012 kwam hij in opspraak met een foto waarop te zien was hoe een Breguethorloge ter waarde van 30.000 dollar uit de mouw van zijn gewaad piepte. Kirill ontkende, het horloge werd niet erg succesvol weggeretoucheerd (het bleef zichtbaar in de weerspiegeling van de tafel), de kerk moest excuses aanbieden.

Ook breder steekt Poetin veel geld in de warme betrekkingen: volgens de Russische zakenkrant RBC zou de kerk in Rusland tussen 2012 en 2015 zo’n 200 miljoen dollar hebben ontvangen van de Russische staat.

Hoeder van de gelovigen

Met hulp van Kirill heeft Poetin naam verworven als hoeder van de gelovigen in de Slavisch-orthodoxe wereld. Want hoewel sociologen graag onderstrepen dat lang niet alle orthodoxe Russen praktiserend gelovigen zijn, vormt religie als eeuwenoud cultuurkenmerk een belangrijk ingrediënt in de cocktail van nationaal-populisme die Russen krijgen voorgeschoteld. Vijanden van de kerk – ‘heiligschenners’ als de punkactivisten van Pussy Riot en homoseksuelen – worden door Poetin keihard aangepakt.

Vanwege die belangen zal ook Poetin het schisma als nederlaag beschouwen, menen analisten. „Als de Oekraïnse kerk richting onafhankelijkheid beweegt, kan de Russische president zijn rol als verdediger van het geloof verliezen”, schreef politiek commentator Leonid Bershidsky in zijn column voor Bloomberg.

Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov zei deze week dat het Kremlin „de belangen van Russen en Russischtaligen en van de Orthodoxe Kerk zal beschermen”, maar enkel via „politieke en diplomatieke maatregelen”. Dreigende taal die in Kiev niet aan dovemansoren is gericht. Vergelijkbare woorden bezigde Moskou voor de annexatie van de Krim. Niet voor niets noemde de Oekraïense president Porosjenko de kerkstrijd een „zaak van nationale veiligheid”.

Ook de boedelscheiding is een bron van zorg. Het Moskouse patriarchaat controleert tweederde van de bijna twintigduizend kerken in Oekraïne, maar verreweg de meeste gelovigen zeggen meer verbondenheid te voelen met de Kievse tak. Naar verwachting zullen sommige kerken verder gaan onder Moskouse, andere onder Kievse vlag. Hoe gladjes de deling zal verlopen, valt te bezien.

Heilige berg Athos

Daarnaast worden geestelijk leiders in het orthodoxe landen als Servië, Bulgarije en Moldavië gedwongen te kiezen. Patriarch Irinej van de Servische orthodoxe kerk – de oudste na Bulgarije – noemde de beslissing van Bartholomeus „catastrofaal”. Irinej kwam eerder dit jaar in het nieuws toen de aan Poetin gelieerde motorclub Nachtwolven hem begeleidde op een trip door Montenegro.

Voor de Russen dreigt nog een verlies: de heilige Griekse berg Athos, een belangrijk bedevaartsoord, valt onder ‘Constantinopel’. Poetin baarde tijdens een pelgrimage in 2016 opzien door op Athos op de ereplaats te gaan staan die traditioneel bestemd is voor Byzantijnse keizers.

President Vladimir Poetin bezoekt in 2016 de Protaton kerk, het administratieve centrum van de geheel mannelijke kloostergemeenschap van de berg Athos, Griekenland. Foto Alexe Druzhinyn/EPA
    • Eva Cukier