Heel Europa komt kijken hoe Mechelse burgemeester het flikt

‘Boodschap van hoop’

Bart Somers werd vorig jaar uitgeroepen tot ‘beste burgemeester van de wereld’. Zondag werd hij met een massa voorkeursstemmen herkozen in Mechelen. Wat is zijn geheim?

Bart Somers Foto Bob van Mol

Of hij had verwacht te winnen? Ja, dat wel. Maar dat 28 procent van zijn inwoners specifiek op hem zou stemmen? Dat zijn coalitie, een mengeling van groenen, liberalen en onafhankelijken, een absolute meerderheid zou behalen? Nee, dat had Bart Somers, herkozen als burgemeester van het Vlaamse Mechelen, niet durven dromen. Toch gebeurde het zondag bij de Belgische gemeenteraadsverkiezingen.

De liberaal van Open VLD, een partij die het midden houdt tussen D66 en VVD, wil een „boodschap van hoop” uitdragen tegenover het strenge antimigratieprogramma van het uiterst rechtse Vlaams Belang, vertelt hij in zijn kantoor in Brussel (Somers is ook Vlaams parlementslid). En die boodschap heeft de toekomst, daar is Somers, die vorig jaar de World Mayor Prize voor beste burgemeester van de wereld won, van overtuigd. Vanuit heel Europa komen mensen langs en ook de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema heeft al contact opgenomen, weet hij te melden.

Grauw, vuil en onveilig

Twintig jaar geleden lagen de kaarten anders. Mechelen was geen stad om trots op te zijn. „Het was er grauw, vuil, onveilig. Een op de drie winkels stond leeg, het gemiddeld inkomen daalde, sociale woningen waren onbewoonbaar en de criminaliteit was hoog.” Bijna eenderde van de Mechelaars stemde voor wat toen het Vlaams Blok heette, de voorganger van het Vlaams Belang. Een kwart van de bevolking had een Marokkaanse achtergrond, en veel Mechelaars vonden daar de oorzaak voor hun problemen.

Linkse politici herleiden mensen tot slachtoffers. Rechtse herleiden ze tot problemen

Bart Somers

Inmiddels is het aantal inwoners met een migratieachtergrond alleen maar gegroeid, met nationaliteiten vanuit elke uithoek van de wereld. Maar terwijl het Vlaams Belang elders in het land haast overal flink groter werd, kreeg het in Mechelen nog maar 9,5 procent van de stemmen. Veruit de meeste stemmen gingen naar Somers, met een beleid dat zich niet tegen migratie richt, maar op deze twee pijlers rust: de veiligheid verhogen en tegelijkertijd van diversiteit een succes maken.

Met argwaan bekeken

Somers werd bij zijn aantreden in 2001 niet alleen door rechts, maar ook op links met argwaan bekeken. „Je moet beginnen bij veiligheid. Als mensen zich onveilig voelen, gaan ze namelijk zoeken naar een schuldige, en daardoor krijg je een gepolariseerde stad. Maar veel allochtone en progressieve mensen dachten: veiligheid? Hij wil dus mensen met een migratieachtergrond op de korrel nemen. Terwijl het omgekeerde waar is. Meer veiligheid moet de meest kwetsbaren in de samenleving helpen, die in de moeilijkste buurten wonen.” Het betekende in Mechelen meer politie, camera’s, maar ook jeugdwerkers. Voor een project werden ouders gevraagd mee te werken als hun kinderen de fout in gingen. Het was de gemeente die opdrachten, therapeuten of hulpmiddelen aanbood, maar als de ouders niet meewerkten, kregen ze een boete.

Maar één gemeenschap

Ook de diversiteit benaderde Somers niet op traditionele wijze. „Linkse politici herleiden mensen tot slachtoffers. Rechtse herleiden ze tot problemen, profiteurs van de sociale zekerheid en veroorzakers van overlast en criminaliteit. Beide groepen spreken over dé Marokkaan, dé Antilliaan, dé moslim. Die segregatie moet je doorbreken. Wij zien mensen expliciet niet als onderdeel van een gemeenschap. We organiseren geen gesprekken met gemeenschappen of gemeenschapsleiders. Er is in Mechelen maar één gemeenschap, en dat is de stad. De mensen erin zijn individuen met een veelheid aan identiteiten.” Mechelen steekt alleen geld in projecten waar mensen elkaar ontmoeten. Bewoners die er eigenlijk niet voor in aanmerking komen, mogen bijvoorbeeld sociale woningen betrekken. In ruil daarvoor moeten ze zo’n tien uur per week maatschappelijk werk verrichten: huiswerkbegeleiding, lessen Nederlands.

Echte Mechelaar

Als iemand een ‘echte’ Mechelaar is, is het Somers wel. Zeventien generaties geleden woonden zijn voorvaders al in de stad, hijzelf zijn hele leven. Toch moet ook iemand als hij zich aanpassen in een multiculturele samenleving. „Door open te zijn, niet te eisen dat iemand anders exact mijn kopie is.” Sommige dingen kunnen niet: „Mannen en vrouwen die apart zwemmen, een boerka. We moeten de wet en de principes waarop onze samenleving gebaseerd is respecteren om onze vrijheid te bewaken, dat spreekt voor zich. Maar zolang verschillen onze fundamentele principes niet schenden, what the fuck is dan het probleem? We moeten ophouden te denken dat we altijd iets kwijtraken als we iets geven.”

Het „identitair denken” dat elders opgang maakt, is gevaarlijk, vindt de burgemeester. „Kijk maar naar het boerkinidebat in Frankrijk. Daar mochten vrouwen geen boerkini meer dragen omdat het een symbool van onderdrukking zou zijn. Dan bepaalt iemand voor een vrouw dat zij niet vrij is. Of halal eten. Sommige mensen doen alsof de Islamitische Staat dan al geland is. Het is maar eten. Politici als Geert Wilders of Filip Dewinter [Vlaams Belang] vind ik de salafisten van het Westen. Zij willen bepalen wat onze tradities en gebruiken zijn, onze samenleving bevriezen. Dat is niet de vrijheid verdedigen, maar het begin van totalitair denken.” Echte vrijheid, gelooft Somers, krijg je „niet door mensen te verplichten burgers te zijn, maar door ze te laten voelen dat ze onderdeel zijn van de samenleving. Dan zullen ze die niet aanvallen. Als je daarop vertrouwt, geloof je echt in de kracht van onze vrijheid.”

Lees meer over ‘identitaire bewegingen’ in Europa

Getransformeerd

Beter kan het natuurlijk altijd – de huizenprijzen in de stad zijn gestegen, er is nog achterstelling en armoede – maar toch is Mechelen getransformeerd. Uit een recent onderzoek bleek dat 52 procent van de Mechelaars veel vertrouwen heeft in de lokale overheid, het hoogste percentage van Vlaanderen, terwijl het ooit het laagste was. De armoede daalt, en zijn aanpak kan overal werken, gelooft Somers: „Wij zijn erin geslaagd de directe link tussen diversiteit en achteruitgang te doorbreken. Mensen die ooit op Vlaams Belang stemden, stemmen nu op ons. Ik hoop dat dit een inspiratiebron kan zijn in tijden van angst en polarisering. Een verhaal dat verbindt, vooruit stuwt, iedereen respecteert en inclusief is, maar ook de problemen aanpakt en niet vergoelijkt.”

    • Anouk van Kampen