Verpieterd icoon verdeelt Zandvoort

Watertoren Zandvoort Elke gemeente heeft haar eigen hoofdpijndossier. In Zandvoort is dat de watertoren. Die kostte al drie wethouders de kop.

Nederland, Zandvoort aan Zee, 07082018 - De watertoren in Zandvoort aan Zee is gekraakt.Foto: David van Dam David van Dam

Wie bovenop de watertoren staat, ziet heel Zandvoort. De boulevard, de mensenstroom van station naar zee. Het strand, zonnebaders op een rij. De kenmerkende naoorlogse flats. Maar je kijkt ook verder: het spoor dat door het duingebied richting Haarlem voert, de Hoogovens in IJmuiden, de skyline van de Amsterdamse Zuidas. Wie goed kijkt, ziet Scheveningen liggen.

Elke gemeente heeft haar eigen hoofdpijndossier. Voor Zandvoort is dat dit 48 meter hoge icoon. De toren werd gebombardeerd, brandde af en zorgde voor meerdere politieke crises. In augustus stapte een wethouder op – de derde die vanwege de watertoren het veld ruimt. Afgelopen zomer werd de watertoren na jaren van leegstand tijdelijk bewoond door krakers.

De vloer van de toren ligt bezaaid met uitwerpselen van duiven. Tientallen vogelkarkassen verspreid door de ruimte. Dit had een trekpleister van Zandvoort kunnen zijn, de ‘Amsterdam Beach Tower’. Maar de toren lijkt vervloekt.

Op de plek waar ooit de vuurtoren stond, wordt in 1912 de eerste watertoren van Nederland gebouwd. De toegangsprijs bedraagt een dubbeltje, 10 cent. Dertig jaar is de toren het centrale toeristische punt van Zandvoort, dat kan wedijveren met de pier van Scheveningen.

Op 17 september 1943 brengen de Duitsers de toren met twaalf dynamietladingen ten val. „Die laatste minuten voor de explosie zal ik evenmin ooit vergeten”, schrijft C. Kuyper sr. in Zandvoort in bezettingstijd. „Er hing iets ondefinieerbaars, iets gruwelijks in de lucht. Iets onvoorstelbaars. Want daar vlak voor ons stond die toren, die kolos, dat beeld van Zandvoort, dat er binnen enkele ogenblikken niet meer zou zijn.”

In de jaren na de oorlog wordt Zandvoort rap herbouwd, maar de bravoure komt nooit helemaal terug. Uit deze periode stamt de kenmerkende hoogbouw – en de nieuwe watertoren. Het uitzichtpunt bovenin gaat weer open, een verdieping lager het restaurant. ‘Symbool voor de herrijzenis van Zandvoort’, staat op een bronzen plakkaat op de zijkant.

De ellende met de watertoren is rond de eeuwwisseling begonnen. In 2001 breekt bovenin een brand uit. Edwin Keur slaapt die nacht voor het eerst in zijn nieuwe woning, vlakbij de toren. „Iedereen stond te kijken, hele delen van het dak vielen brandend naar beneden.”

Chocolademelk met slagroom

Het is dezelfde toren waar Keur als kleine jongen warme chocolademelk met slagroom dronk, net als vele andere Zandvoorters. „Dat deed je in de winter”, zegt Keur (46). „Dat was echt een ding.” Nog steeds liggen delen van de kristallen glazen van toen her en der in de kop van de toren, waar het restaurant was. De vloer is inmiddels zo onstabiel dat een stoel erdoorheen zakt.

De toren mag niet sneuvelen, besluit Keur, en hij begint, als de brand is geblust, een website: Red de Watertoren. Heftige discussies op het forum verdelen het dorp: de ene helft wil dat de toren behouden blijft, koste wat kost. Anderen zien „dat lelijke ding” net zo lief verdwijnen. Inmiddels heeft Red de Watertoren zich verplaatst naar Facebook, waar de pagina ruim 1.850 likes heeft. Keur post vrijwel dagelijks foto’s en artikelen over de watertoren. „Maar alleen feiten”, zegt hij. „Ik voer een stil protest. Politiek is niets voor mij.”

Sinds 1997 is de toren in bezit van de gemeente. Die zit ermee in haar maag. De toren is op de gemeentelijke monumentenlijst geplaatst, waarin is vastgesteld dat hij niet mag worden gesloopt. De bovenste verdieping moet een openbare functie houden. Maar na de brand van 2001 zijn voor vele tonnen aan renovatie nodig, die de gemeente niet wil betalen.

Wel sleept de gemeente een van de huurders van de toren voor de rechter. Ko van de Graaf, van de kantoren onderin, weigert zijn huur te betalen zolang het achterstallig onderhoud niet wordt gedaan. De rechter geeft hem daarin gelijk.

De gemeente wil van de toren af. Na een lange onderhandeling wordt de toren in 2006 verkocht voor 25.000 euro, een koopje, aan Van de Graaf, ING Vastgoed en andere aandeelhouders die zijn verenigd in Watertoren Zandvoort CV.

Maar daarmee zijn de problemen niet voorbij. Gemeente en de nieuwe eigenaren worden het maar niet eens over de ontwikkelingsplannen. Het symbool van Zandvoort blijft ongebruikt verpieteren.

Wellness, casino of hotel

In 2011 zijn de nieuwe eigenaren het gedoe zat. Ze besluiten de toren, nu met naastgelegen villa, te koop aan te bieden, voor een flink forser bedrag dan waarvoor hij ooit in hun bezit gekomen is: 2 miljoen euro. Wellness, woonruimte, horeca, een casino of hotel: alles is toegestaan, schrijft de toenmalige makelaar.

Niemand hapt.

In 2014 laat wethouder Han Cohen (Ouderenpartij Zandvoort) zonder medeweten van de raad en de andere leden van het college een nieuw plan voor de toren en het omliggende terrein ontwerpen. Dat komt echter niet overeen met het bestemmingsplan. Bovendien is de raad onaangenaam verrast door de rekening.

Zijn opvolger, Liesbeth Challik (Ouderenpartij Zandvoort), geeft nog twee architectenbureaus een kans. Er wordt een participatieproces georganiseerd. Een meerderheid kiest uiteindelijk voor het plan van Springtij: naast de toren en op het plein wordt een nieuw wijkje gebouwd „met de uitstraling van het oude vissersdorp”. Dit is het enige plan dat voldoet aan de eis van de eigenaren van de watertoren: 3.000 vierkante meter woonoppervlakte. Zij zeggen dat dit nodig is om het project rendabel te maken.

„O god, de watertoren.” Buurtbewoner Glenn Haak komt een huis uitgelopen pal aan het Watertorenplein. „Het is een icoon van Zandvoort, maar nu staat hij al jaren te verloederen. Eigenlijk moet je mijn moeder erover spreken, die is er heel erg mee bezig. Zij zit er de hele dag op uit te kijken ik woon vijf deuren verderop.”

Niet veel later komt ze aanlopen, Liesbeth Willemsen. Ze gaat zitten in een tuinstoel, haar gezicht op de toren gericht. Uit onvrede met het plan van Springtij zette Willemsen met anderen een stichting op: Ons Watertorenplein. Iedereen in de stichting heeft zo zijn eigen belangen: de een is boos om verdwijnende parkeerplekken, de ander maakt zich zorgen om het aantal huisjes in het Springtij-plan, waardoor veel huizen zonuren en privacy moeten inleveren.

De politieke onrust loopt zo hoog op dat in 2016 het volledige college een motie van wantrouwen krijgt. Een raadslid van Ouderenpartij Zandvoort valt de wethouder af en stelt dat de voorkeur voor Springtij is ingegeven door vriendjespolitiek. Wethouder Challik stapt op.

Haar opvolger: Michiel Demmers (Gemeente Belangen Zandvoort), degene die eerder verantwoordelijk was voor de goedkope verkoop van de toren. Maar ook Demmers moet een paar maanden later aftreden vanwege een WOB-verzoek dat Willemsen met haar stichting heeft ingediend. Daaruit blijkt dat hij een persoonlijke mailwisseling had met de eigenaar van de toren, Ko van de Graaf. Later oordelen twee externe bureaus dat de mailwisseling geen invloed heeft gehad op de besluitvorming, maar dan is het voor Demmers te laat: hij was zelf al opgestapt.

Daar eindigt de politieke soap niet. In augustus eindigt een emotionele raadsvergadering in het opstappen van wethouder Gerard Kuipers (D66). Nummer drie.

Kafka in Zandvoort

Iedereen lijkt het er inmiddels over eens dat de toren moet worden opgeknapt, maar dat gaat de komende tijd waarschijnlijk niet gebeuren. Het is kafkaësk: D66 twijfelt om zich terug te trekken uit het raadsbrede akkoord, de eigenaren van de toren werken alleen mee aan een plan dat rendabel is, en volgens hen geldt dat alleen voor het Springtij-plan, dat weer ingaat tegen het bestemmingsplan.

Rond de kraak van afgelopen zomer heeft de rechter bepaald dat de aanbestedingsprocedure over moet. En de gemeente? Die gaat in beroep.

„Kijk”, zegt Edwin Keur. „Ieder jaar rennen mensen vanaf hier het water in.” Hij wil laten zien waar de nieuwjaarsduik van Zandvoort begint, bij Beachclub No5, 200 meter van de watertoren. „Op de achtergrond zie je hem altijd.”

Keur woont al zijn hele leven in Zandvoort. Hij maakte carrière als dj bij Zandvoort FM. Onder het pseudoniem Lambda scoorde hij in de jaren 90 een grote clubhit met het nummer ‘Hold on Tight’. Zijn studio was gevestigd in de kelder van de watertoren.

Nog steeds zijn daar de geluidswerende platen te zien in het hok waar Keur zijn eerste plaatjes draaide. „Daaraan herken je: dit is Zandvoort, net zoals je Scheveningen herkent aan de pier. Het zand is overal hetzelfde, dit onderscheidt ons.”

Correctie (16 oktober 2018): In een eerdere versie stond dat het spoor van Zandvoort „door de heide” naar Haarlem voert. Het spoor loopt door het duingebied. Dat is hierboven aangepast.

    • Charlotte Bouwman