‘Wanhopig positief’ zijn in een wereld vol dreigingen

Jaarvergadering IMF Buiten scheen de zon, maar binnen op de IMF-vergadering was de sfeer bedrukt. De risico’s groeien en de VS, mikpunt van spot, ruziet verder met China.

Sluiting van jaarvergadering van IMF en Wereldbank op Bali, zondag. Van links naar rechts: Wereldbankpresident Jim Yong Kim, IMF-chef Christine Lagarde, Indonesisch minister voor Maritieme Zaken Luhut Binsar Pandjaitan, minister van Financiën Sri Mulyani Indrawati en Centrale-Bankpresident Perry Warjiyo. Foto AFP

Winter is coming. Dat zei Joko Widodo bij de opening van de IMF-jaarvergadering op Bali. De Indonesische president zag in de huidige wereldeconomie te veel terug van de televisieserie Game of Thrones om gerust te zijn op de toekomst. Terwijl de wereldeconomie voorlopig nog vooruit snort, stapelen de risico’s zich in hoog tempo op. Gastland Indonesië behoort zelf tot de groep van opkomende landen die problemen krijgen met de stijgende rentes in de Verenigde Staten en de sterke dollar. De dollarleningen die zij zijn aangegaan, worden steeds moeilijker te betalen en een betalingsbalanscrisis ligt om de hoek.

President Klaas Knot van De Nederlandsche Bank somde donderdag op Bali in een gesprek alle risico’s op: een „mondiale cocktail” noemde hij het, van Brexit, de handelsspanningen tussen de VS en China, de confrontatie tussen Italië en de rest van de eurozone en de dreigende problemen in opkomende markten van Azië tot aan Latijns-Amerika. Argentinië kwam al een IMF-lening overeen van 57 miljard dollar. Ook Pakistan vroeg er afgelopen week een aan: het land zucht ook nog eens onder leningen die door China zijn verstrekt in het kader van het infrastructurele ‘Belt&Road-initiatief’ dat een corridor moet maken tussen China en zijn achterland.

Kan de wereldeconomie zoveel dreigingen tegelijk wel aan? Mondiaal vindt er een groei plaats met 3,7 procent, in zowel dit als volgend jaar, zo voorzag het IMF dinsdag. Maar die prognoses zijn omkleed met risico’s, en zijn al 0,2 procentpunt lager dan wat het Fonds in de zomer nog voorzag.

Lees ook: IMF op Bali: Prestigieus congresseren in tijden van rampspoed

Spanning tussen VS en China

De nervositeit stijgt. De duizenden IMF-gasten werden donderdag in de vroege ochtend in hun vijfsterrenbedden ruw wakker geschud door een aardbeving van 6 op de schaal van Richter in de Balizee. Een halve wereld verder kelderde op dat moment in de vroege middag in New York de Dow Jones-index met 800 punten. Dat leidde de sterkste koersval in sinds februari van dit jaar, al stabiliseerde de beurs laat op vrijdagavond. President Mario Draghi van de Europese Centrale Bank sloot een ‘terugslag’ op de financiële markten niet uit.

Handel domineerde de agenda in Bali, en dan vooral de spanningen tussen VS en China die inmiddels tarieven hanteren of hebben aangekondigd over 360 miljard dollar aan invoer. Roberto Azevedo, topman van wereldhandelsorganisatie WTO zei woensdag dat de vooruitzichten voor de groei van de wereldhandel al zijn teruggeschroefd van 4,4 procent naar 3,9 dit jaar en van 4 procent naar 3,7 in 2019.

De tropische blijdschap buiten stond in schril contrast met de wat bedrukte sfeer binnen, op de bijeenkomst. Het leek erop dat de gasten er nu pas achter kwamen hoe belangrijk en vooral sturend het Amerikaanse leiderschap is geweest, nu ze het vacuüm zagen dat de VS hebben achtergelaten. Sinds de regering-Trump in het Witte Huis zit, gedragen de VS zich niet langer als regisseur. En nu ook Janet Yellen als president van de Federal Reserve is vervangen, door Jay Powell, is het laatste lid van de oude garde weg.

Weinig wees in Bali, waar overigens zowel minister Hoekstra van Financiën als minister Kaag van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking ontbrak, op een toenadering tussen de VS en China. De president van de Chinese centrale Bank, Yi Gang, verzekerde de Amerikaanse minister van Financiën Mnuchin dat China geen depreciatie van de renminbi zal inzetten in de handelsoorlog. Tot nu toe is de koers van de Chinese munt wel gedaald, maar niet sterker dan van andere opkomende landen die een overschot hebben op hun betalingsbalans. Maar Yi liet wel weten dat China zich voorbereidt op de mogelijkheid van een langdurig conflict.

Lees ook: IMF: beter dan dit wordt de economie niet

‘Containment’ van China door VS

Mnuchin alarmeerde intussen veel bondgenoten met uitlatingen over de handelsonderhandelingen met Japan. USMCA, het handelsverdrag dat het oude NAFTA-verdrag met Canada en Mexico zal vervangen, heeft een clausule waarin de drie landen verboden wordt handelsovereenkomsten te sluiten met ‘niet-markteconomieën’– lees China.

En er is nog iets. Naar nu blijkt staat er ook een verbod in op het manipuleren van de eigen valuta. Dat kan gevolgen hebben voor Japan dat eveneens een nieuwe overeenkomst met de VS moet sluiten, al was het maar om forse heffingen op auto’s te voorkomen. Een Amerikaans verbod op valutamanipulatie kan ook de handelspartners afschrikken om zich in te laten met de Chinese munt, de renminbi, die in de toekomst een mogelijke bedreiging voor de Amerikaanse dollar wordt.

Het verdrag, buitengewoon vervelend voor China, kan een mal worden die alle Amerikaanse handelspartners opgedrongen krijgen. Trump stapte uit het Trans Pacific Partnership, de handelsovereenkomst met landen rond de Stille Oceaan. Langzaam krijgt een nieuwe manier van economische ‘containment’ van China vorm.

Hard joelen om de VS

De afnemende status van de VS was voelbaar op Bali. Terwijl zowel het IMF als de Wereldbank hun hoofdkantoor hebben op luttele honderden meters van het Witte Huis, is er nooit veel liefde geweest voor beide organisaties. Dat gebrek aan affectie werd op Bali nu beantwoord. De Mexicaanse oud-president Zedillo gaf in een panel donderdag een voorbeeld van een land met tegelijkertijd een klein aantal extreem rijke inwoners en een haperend onderwijssysteem. „U bedoelt de Verenigde Staten?”, zei IMF-directeur Lagarde, vermoedelijk ter verduidelijking. Waarop het volledig gevulde auditorium in lachen uitbarstte.

Een dag later hekelde de Amerikaanse econoom Jeffery Sachs zijn eigen land, dat volgens hem dertig maal meer uitgeeft aan wapens dan aan ontwikkelingshulp. „Mijn land is een nasty land. Nasty”, zei Sachs, in de woorden waarmee president Trump twee jaar geleden zijn rivale Hillary Clinton betitelde. Een luid joelend applaus volgde. Kritiek op de VS is van alle tijden. Maar dat juist dit publiek zich daar zo openlijk aan overgaf is bijzonder.

En dat terwijl de VS hard nodig zijn. De ‘oorlogskas’ van het Fonds is rond 1.000 miljard dollar. Dat zou voldoende moeten zijn bij een fikse gelijktijdige crisis. Maar slechts 450 miljard van dat geld is permanent. Het resterende bedrag bestaat uit bijzondere overeenkomsten met verschillen landen, die de eerstvolgende jaren aflopen.

Voor een permanente verhoging zal waarschijnlijk een verandering van de verhoudingen in het aandeelhouderschap, en daarmee een verandering van het stemrecht van aangesloten landen nodig zijn. Het is zeer de vraag of de VS gaan toestaan dat opkomende landen zo meer macht krijgen. Hoewel minister van Financiën Mnuchin vrij toegeeflijk klonk. Dat kan te maken hebben met de 57 miljard waarmee het IMF deze maand Argentinië, in de Amerikaanse achtertuin, te hulp schoot.

Wankelt het IMF?

Nu de wereldhandelsorganisatie WTO dreigt te marginaliseren en de Verenigde Naties lijden onder de nieuwe sfeer in het Witte Huis, is het IMF het volgende internationale bastion dat wankelt?

IMF-directeur Lagarde zei te denken dat het Fonds „niet op de radar staat. Het IMF is sterker dan andere instituties. Ik hoop dat het een forum is om te blijven praten om de spanningen op te lossen die er nu zijn”.

Maar toen haar bij een andere gelegenheid werd gevraagd om haar stemming in één term weer te geven zei ze, pas na enig nadenken: „wanhopig positief”.

    • Maarten Schinkel