Opinie

    • Folkert Jensma

Drie hoeraatjes voor de rechter in Urgenda 2

Alarm onder politici en staatsrechtbeoefenaren deze week: er is een rechter op het Binnenhof losgebroken! Burgers kregen met een belangenclub de civiele rechter in de Urgenda-zaak zo gek om het keurig uitonderhandelde klimaatbeleid tot ‘onrechtmatig overheidshandelen’ te verklaren. In hoger beroep, nota bene. Terwijl daar toch de wijze ‘tweede blik’ was aangesteld, juist om een beetje orde te houden onder die eigenwijze rechtbanken die zich regelmatig laten meeslepen. Of erger nog, creatief worden.

Dat betekent dus een vooruitzicht op miljoenen euro’s aan dwangsom en schadevergoeding. En natuurlijk nog véél meer burgers die zich in de rechtszaal melden om het kabinet pootje te haken. Terwijl daar toch écht het kieshokje voor is. Slechts één keer per vier jaar, natuurlijk. En hoe de macht daarna wordt verdeeld, blijft uiteraard een mysterie, maar daar hebben we het nu niet over. Nee, benoemde rechters, dat is pas een probleem. Had de politiek niet ‘het primaat’? Rechters roepen geen ministers ter verantwoording, dat doet de Kamer. Dáár zijn die Klimaatakkoorden niet voor bedoeld, dat de rechter daar ook verplichtingen uit gaat afleiden waar de burger op mag rekenen. Enzovoort.

Enfin, politiek juridisch gekrakeel is altijd leuk, zeker als het over de trias politica gaat, die veronderstelde keiharde scheiding tussen rechterlijke, uitvoerende en wetgevende macht. En toegegeven, het is ook enigszins risqué als de rechter zich in politiek gevoelige beleidsdossiers begeeft. In het bijzonder bij zo’n onderwerp als CO2 reductie, waarin politiek Den Haag inderdaad niet alleen de scepter zwaait. Maar toch, lees het heldere, beknopte arrest van het Gerechtshof Den Haag zelf en raak onder de indruk. Dit is een noodkreet.

De rechter geeft het kabinet een formele schop onder het zitvlak, maar wel exact in de richting waarin ‘de politiek’, op een enkel parlementair dwaallicht na, toch al marcheert. Opsteker voor de burger: de rechter baseert zich op de grondrechten, art. 2 en art. 8 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens, die hier rechtstreeks werken. Zo gevaarlijk is de klimaatsituatie inmiddels geworden dat ook huidige generaties al direct gevaar voor hun leven moeten vrezen, constateert de rechter. Dan is een direct beroep op de rechter passend en ook mogelijk – inderdaad, buiten de politiek om. Zoals het ook hoort. Daar is de trias namelijk ook voor.

De politiek heeft inderdaad het primaat, maar dan wel in de politiek. De rechter is juist onder dringende omstandigheden bevoegd om de burger te beschermen en overheidsbeslissingen terug te draaien: onverbindend te verklaren, als onrechtmatig te beoordelen. Juist in een democratische rechtsstaat komt de burger een direct beroep op de rechter toe, als er fundamentele beginselen in het geding zijn of als de gevolgen disproportioneel zijn. De politiek kan dat vervolgens dan weer herstellen. In een democratie is de trias politica een stelsel van communicerende vaten.

Zo uniek was Urgenda 2 trouwens ook niet. De afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State kwam in 2015 al tot de conclusie dat het leven van de burgers van Loppersum door de gaswinning zó werd bedreigd dat de staat er de gaswinning moest staken. En elders drastisch terug moest worden geschroefd. De negatieve gevolgen van het overheidsbeleid waren te groot om nog als redelijk of proportioneel te beoordelen. Alarmkreten over rechters die op de stoel van de politiek zitten, heb ik toen niet zo gehoord. Terwijl dat destijds óók geen kleine beslissing was. De rechter greep direct in de rijksbegroting in, nota bene aan de inkomstenkant. Een uitspraak met een prijskaartje van honderden miljoenen. Sindsdien kwam de politiek in Groningen tot inkeer en wordt de hele gaswinning er gestaakt. Maar kennelijk was er toch een rechterlijk schot voor de boeg voor nodig om ‘de politiek’ in het spoor te houden. Of te brengen.

Zo lees ik ook nu Urgenda 2 – als een uitzonderlijk rechterlijke ingebrekestelling van de politiek. Doe iets want het loopt echt mis. Het moet echt anders. Ik kan het er alleen maar roerend mee eens zijn. Af en toe moet de rechter het ruitje inslaan en op de rode knop drukken. Dit was zo’n geval. Klassewerk dus.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma
Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie Haagse Zaken: De staat en het recht, wie zit er op wiens stoel?
U kunt zich ook abonneren via iTunes, Stitcher, Spotify of RSS.
    • Folkert Jensma