Opinie

    • Hubert Smeets

Eindelijk is de Oekraïense orthodoxie los van Moskou

Er is een christelijk schisma op til, schrijft Hubert Smeets, de grootste in 1.000 jaar. Het schisma draait om de richting van de Oekraïense orthodoxe kerk.

Nederlanders, die het tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965) zijn vergeten, boeit het wellicht geen bal. Maar er is intussen wel een christelijk schisma op til: de grootste scheuring in 1.000 jaar. Het schisma draait om de Oekraïense orthodoxe kerk. Wordt die zelfstandig, zoals Kiev eist, of moet ze zich blijven schikken naar het Russische patriarchaat, zoals Moskou claimt.

De breuk speelt zich af in Istanbul. Want daar resideert patriarch Bartholomeus van Constantinopel, die over dit soort kerkpolitieke kwesties gaat.

Bartholomeus opereert behoedzaam. Om formele redenen. De patriarch van Constantinopel is sinds het schisma met Rome in 1054 geen paus, doch slechts primus inter pares binnen de orthodoxe wereld. En uit politiek calculatie. Zijn tegenspeler, patriarch Kirill van de Russische kerk, zegt te spreken namens 150 miljoen mensen wereldwijd. Dat is bijna de helft van de kudde die alle oosterse kerken samen onder hun hoede hebben. Bartholomeus kan bogen op slechts 3½ miljoen potentiële parochianen.

Deze week kwam in Istanbul een synode bijeen om zich te buigen over de status van Kiev. Uit protest tegen de welwillendheid waarmee het Oekraïense verzoek nu al is bejegend, boycotte de Russische kerkleiding dit beraad.

Gisteren was de laatste dag van de synode zonder Moskou. Die ging gepaard met een gespin van jewelste. Oekraïense politici meldden aanvankelijk dat de teerling was geworpen. „In de zak”, jubelden ze. Maar een kerkleider uit Georgië ontkende dat het al zover was. Waarna een Oostenrijks-Hongaarse geestelijke orakelde dat Bartholomeus pas naar buiten treedt als de tijd daar is. Op grond hiervan concludeerden Russische media dat de beslissing was uitgesteld. Twee Noord-Amerikaanse kerkelijke leiders, die afgelopen maand voor de synode een missie in Oekraïne hadden uitgevoerd, beweerden op hun beurt echter dat er deze week wel besluiten zouden worden geopenbaard.

Wie zijn Byzantijnse bril kwijt was, kon er geen touw aan vast knopen. Het is niettemin onontkoombaar: Kiev wordt zelfstandig. De kogel is door de kerk. De synode nam twee cruciale beslissingen. Ten eerste is de banvloek over de patriarch van Kiev, die zijn kerk in 1995 eenzijdig afscheidde van de Russische en toen door Moskou werd geëxcommuniceerd, ongedaan gemaakt. Daardoor is hij terug op de troon. Ten tweede meent de synode dat Moskou in 1686 – toen Oekraïne werd verdeeld tussen Rusland en Polen – zonder instemming van Constantinopel de macht over Kiev greep. Onrechtmatig dus. Tot nu toe had de patriarch dat getolereerd. Maar eens raakt het geduld op.

Het schisma is niet zonder gevolgen. Het gaat namelijk om macht en geld en kan zelfs leiden tot geweld.

De Russische orthodoxe kerk is, behalve een spirituele gemeenschap, ook een commerciële onderneming: met onroerend goed (kerken, kloosters, landerijen) en bedrijven (hotels, sanatoria, banken, fabriekjes). Omdat patriarch Kirill zich meer en meer heeft verbonden met de wereldlijke macht in het Kremlin is zijn kerk bovendien een buitenlands politieke machtsfactor geworden. Het verlies van Kiev is dus een affront.

Wraak ligt op de loer. Allereerst in Oekraïne. Daar moet een kerkelijke boedel worden verdeeld. Om te beginnen bijvoorbeeld twintigduizend kerken en kloosters, die nu door het patriarchaat in Moskou worden bestierd.

Denk maar niet dat deze boedelscheiding in Nederland net zo ongemerkt zal verlopen als de synode in Istanbul.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.
    • Hubert Smeets