Opinie

    • Jeroen Geurts

Weg met die hekjes

Jeroen Geurts droomt van een betere opener wetenschap. Geen moordende competitie en divagedrag meer, maar duurzame samenwerking.

Wetenschap gaat de komende jaren ingrijpend op de schop. Dat is mijn droom. We gaan steeds meer werken in openheid, delen straks meer dan ooit onze data. We idoliseren niet langer de successen van één individu maar geven de Nobelprijs aan een heel team. Het maakt in de toekomst niet meer uit of je in Science of Nature publiceert of dat je wel/niet die ene Europese subsidie binnensleept. Dat wil zeggen: niet als doel op zich. Het gaat erom dat jouw onderzoek snel door anderen wordt opgepikt om mee verder te werken.

In plaats van de H-index, die aangeeft hoe vaak je als onderzoeker door anderen wordt geciteerd, hebben we straks een D-index, die aangeeft hoe vaak jouw Database door je collega’s is geDownload. We luisteren met aandacht naar je verhaal als onderzoeker: je ‘narrative’. Omdat we veel meer dan nu de complexiteit van de wereld willen omarmen. En de onderzoeker die met creativiteit en passie het leven en de wereld probeert te doorgronden. We helpen elkaar en vormen duurzame samenwerkingsverbanden.

Het is een flinke stap. Maar ik mag toch dromen? Begin 2017 werd ik parttime bestuurder van NWO en ZonMw, de twee grootste publieke onderzoeksfinanciers in Nederland. Vanuit het ‘Haagse’ probeer ik te werken aan deze dwarse ideeën voor de wetenschap. We moeten af van wat ik maar even ‘Amerikaanse perikelen’ noem: moordende competitie, gedram over excellentie, diva-gedrag van onze boegbeelden en de ergerlijk eenzijdige definitie van talent. U leest erover in de media: professoren die hun onderzoekers onder druk zetten, overspannen studenten en promovendi. Het systeem staat onder druk, we trekken elkaar het vel over de oren.

Gelukkig was er al wat verandering ingezet voordat ik bestuurder werd. Een paar jaar geleden stelden wetenschappers, burgers, beleidsmakers, bedrijven en andere geïnteresseerden de Nationale Wetenschapsagenda op. Iedereen mocht meedoen en vragen stellen aan de wetenschap. Ruim elfduizend vragen werden zo verzameld, gecategoriseerd en omgesmeed tot een overzichtelijk lijstje nationale onderzoeksprioriteiten. Een mooi voorbeeldje Nederlands bruggenbouwen: iedereen met de neus dezelfde kant op en onderweg kansen creëren voor samenwerking over de (disciplinaire) grenzen heen. Binnenkort worden de eerste onderzoeksconsortia door NWO en ZonMw gefinancierd. Die consortia gaan werken aan belangrijke vragen rondom het klimaat, de gezondheidszorg en ons sociale bestel. Door deze teams zodanig in te laten richten dat er meer aandacht is voor jongere generaties en voor diversiteit, lossen we gelijk een aantal problemen op die de wetenschap als systeem al langer dwars zaten. Top!

En het feit dat we grotere subsidies aanbieden voor langer lopende onderzoeksprogramma’s geeft hopelijk wat meer lucht voor onze overspannen onderzoekers. Immers, zij spoeden zich nu van beurs(je) naar beurs(je) en zijn meer bezig met het veiligstellen van hun salaris dan met het doen van goed onderzoek.

En daar stopt het niet. Met energieke veranderzucht ondertekende NWO vorige maand samen met collega-financiers uit elf andere Europese landen het ‘Plan S’. Dat houdt in dat we op termijn van onderzoekers die met gemeenschapsgeld werken gaan eisen dat hun bevindingen uitsluitend nog in open access bladen worden gepubliceerd. Open access betekent dat iedereen bij de gepubliceerde onderzoeksresultaten kan. De bovengenoemde toonaangevende vakbladen zijn vaak niet of niet volledig ‘open’. Zij werken met peperdure abonnementen die door universiteiten betaald worden zodat wetenschappers na publicatie van hun data weer toegang kunnen krijgen tot hun eigen en andermans werk. Dat is raar, vinden wij. Wetenschap hoort niet achter een betaalmuur. Als vaccinatie-benauwde ouders toegang hadden tot echt wetenschappelijk bronmateriaal dan zou die publieke discussie misschien een stukje zinvoller verlopen.

Maar bij Plan S begon de gevestigde orde te sputteren. ‘Gaan jullie nou niet wat hard?’ zeiden ze. ‘Een groot deel van de wereld vindt het wél belangrijk dat je in Nature publiceert, ‘open’ of niet. Straks verliezen we onze internationale concurrentiepositie.’

Dat is een punt. We praten al jaren over verandering en als we nu niet doorzetten dan blijven we eeuwig dralen. Maar we willen ook niet dat een hele generatie jonge onderzoekers straks naarstig moet zoeken naar aansluiting op het internationale toneel. Het nieuwe beleid zal met finesse en empathie moeten worden uitgezet. De komende maanden gebruiken we om in discussie te gaan met een brede achterban. Symposia, oploopjes, opiniestukken, debatten. Hopelijk vinden we samen een modus waarbij het leed beperkt blijft en er toch volop gedroomd kan worden van een beter en opener wetenschapsbestel.

We denken al eeuwen na over hoe wetenschap als systeem moet worden ingericht. En steeds meer realiseren we ons de enorme veelzijdigheid van wetenschappelijke praktijken. Er zijn vele vormen van systematisch denken en meten die tot een vernieuwend inzicht kunnen leiden. Die vormen versterken elkaar. Samen bouwen over de hekjes heen is broodnodig in een steeds ingewikkeldere wereld. Volgens mij sluit al die ‘Haagse nieuwigheid’ prachtig bij dat denkbeeld aan.

Jeroen Geurts is hoogleraar translationele neurowetenschappen aan het VU medisch centrum in Amsterdam.
    • Jeroen Geurts