Van Saoedische lente is weinig over

Bewind Mohammed bin Salman

De Saoedische kroonprins werd gevierd als hervormer. Maar de mogelijke moord op criticus Khashoggi past in een reeks van incidenten.

Met verbijstering volgde de wereld deze week de steeds gruwelijker details over de verdwijning van de invloedrijke Saoedische journalist en dissident Jamal Khashoggi. Volgens de Turkse autoriteiten werd hij op 2 oktober bij een bezoekje aan het Saoedische consulaat in Istanbul in koelen bloede vermoord. Twee Saoedische teams die hiervoor naar Istanbul waren gestuurd, onder wie een autopsie-expert, zouden de klus hebben geklaard. Om Khashoggi’s lichaam in stukken te zagen, zou een botzaag zijn gebruikt. De Saoediërs ontkennen en zeggen dat hij het consulaat levend verlaten heeft. Turkije zegt over video- en audio-opnamen van de moord te beschikken.

Het is uitgesloten, zeggen analisten, dat zo’n operatie is uitgevoerd zonder instemming van kroonprins Mohammed bin Salman (33), de feitelijke machthebber in Saoedi-Arabië. Landgenoten die kritiek op hem hebben verdwijnen steeds vaker in de cel of erger. Bin Salman, of ‘MbS’ zoals hij vaak wordt genoemd, lijkt zich te ontpoppen als een incarnatie van despotische leiders als Saddam Hussein en Moammar Gaddafi, die soms politieke ballingen in het buitenland schaamteloos lieten liquideren.

Nog maar kort geleden werd dezelfde Bin Salman door velen bezongen als een dynamische hervormer, die de Saoedische economie en samenleving na decennia van stagnatie beloofde te moderniseren. Had hij niet de religieuze politie, vanouds een gesel voor Saoedische burgers, drastisch ingetoomd? En was hij ook niet de inspirator van Vision 2030, een ambitieus plan dat de transformatie van zijn land schetst van een olie-economie naar een geavanceerde technologische samenleving? En het was Bin Salman die westerse bedrijven miljardenorders in het vooruitzicht stelde.

Lees ook: Kiertjes in het onbuigzame Saoedi-Arabische bolwerk

Na een lang gesprek met de kroonprins verkondigde commentator Thomas Friedman van The New York Times vorig jaar zelfs dat er een „Arabische lente” was aangebroken in Saoedi-Arabië. Nog dit jaar werd Bin Salman met open armen ontvangen in de VS, Groot-Brittannië en Frankrijk.

Brute gijzeling

Sceptici wezen echter op de manier waarop de kroonprins in de herfst van 2017 zonder vorm van proces ruim 200 rijke prinsen, zakenlieden en functionarissen in het Ritz Carlton hotel in Riad liet opsluiten, naar het heette op verdenking van corruptie. Pas na betaling van veel geld, soms een miljard dollar, mochten ze vertrekken. Ook de brutale gijzeling van de Libanese premier Saad Hariri in november 2017 tijdens een bezoek aan Riad in een mislukte poging hem tot aftreden te dwingen kwam uit de koker van Bin Salman.

In buurland Abu Dhabi liet hij in maart Loujain al-Hathloul, een Saoedische activiste voor het recht voor vrouwen om auto te mogen rijden, oppakken en naar Saoedi-Arabië vliegen. Daar belandde ze in de cel. Ook zes andere prominente vrouwenrechtenactivisten werden dit voorjaar, kort voor het rijverbod werd opgeheven, gearresteerd en uitgemaakt voor landverraders en spionnen. De kroonprins wilde niet dat de indruk zou ontstaan dat actievoeren in Saoedi-Arabië loont. En dan is er nog de gewapende interventie in Jemen, ook een project van MbS, die zou in een oogwenk voorbij zijn, maar sleept zich in plaats daarvan voort en is uitgemond in een humanitaire ramp.

Lees ook de column van Carolien Roelants: Overleeft Saoedi-Arabië de roekeloze kroonprins?

De zaak-Khashoggi brengt president Trump in verlegenheid. Saoedi-Arabië was het eerste land dat Trump na zijn aantreden bezocht en hij schaarde zich volledig achter de Saoediërs, die hij als zijn belangrijkste bondgenoot tegen het door hem verafschuwde Iran zag. Ook Trumps schoonzoon Jared Kushner heeft veel uit te leggen. Hij ging prat op zijn nauwe band met de kroonprins.

Trump en Kushner maakten goede sier met wapenorders uit Saoedi-Arabië, die in totaal 110 miljard dollar zouden belopen. Dat duizenden burgers in Jemen mede door die wapens werden gedood, negeerden ze. Net als veel Europese landen, eveneens gretige wapenexporteurs naar Saoedi-Arabië.

Het Amerikaanse Congres hikte al tegen deze wapenverkopen aan, nadat de Saoediërs met een bom van Amerikaanse makelij 44 Jemenitische schoolkinderen hadden gedood. Die weerstand zal groeien. Trump zelf zei donderdag: „Ik houd er niet van een investering van 110 miljard dollar in de Verenigde Staten te stoppen.” De Saoediërs zouden gewoon elders wapens gaan kopen, stelde hij. Commentatoren vragen zich ondertussen af waarom de kroonprins zo veel driester optreedt dan vroegere machthebbers. Dikwijls wordt verwezen naar Trump, die weinig geeft om mensenrechten. Wellicht meent Bin Salman carte blanche te hebben.

Intussen moeten westerse politici en zakenlieden kleur bekennen. Op 23 oktober begint in Riad het Future Investment Initiative, een conferentie over investeringen in het koninkrijk die al ‘Davos in de woestijn’ is genoemd. Het moet de modernisering van het land een impuls geven.

Genodigden breken zich het hoofd: kunnen ze naar een evenement van een regime dat vermoedelijk niet terugdeinst voor moord? Hun animo zal niet zijn gegroeid door de locatie: hetzelfde Ritz Carlton waar de prominenten gevangen werden gehouden.

Uber-topman Dara Khosrowshahi zei al af, de Britse miljardair Richard Branson trekt zich voorlopig terug uit toeristische projecten aan de Rode Zee, en Saoedische investeringen in zijn bedrijf voor ruimtetoerisme wil hij even niet. „Wat volgens berichten is gebeurd in Turkije”, zei hij, „zou, indien waar, voor ieder van ons in het Westen het vermogen aantasten om zaken te doen met Saoedi-Arabië.”

Correctie (13 oktober 2018): in een eerdere versie van dit artikel ging de quote van president Trump over een investering van 110 miljoen dollar. Dat moet 110 miljard dollar zijn en is hierboven aangepast.

    • Floris van Straaten