De kerstman die niet de straat op mocht

Foto Rien Zilvold

Woedend was ze, elke keer dat ze de gordijnen opendeed van haar appartement aan het Eendrachtsplein. Inez van Dam, hoofdpersoon van de voorstelling Looking for Paul van theatergroep Wunderbaum, wilde wraak nemen op de kunstenaar die haar uitzicht had verpest. Met een diavoorstelling toonde ze wat ze elke morgen vanuit haar raam moest aanschouwen: een zes meter hoog, zwart beeld van de kerstman, vormgegeven als een monstrueuze tuinkabouter. In zijn rechterhand hield hij iets wat je zou kunnen zien als een abstracte kerstboom. Maar de fallische vorm deed ook wel heel sterk denken aan een uitvergroot seksspeeltje, een dildo of zogenoemde buttplug.

Actrice Maartje Remmers speelde het personage Inez van Dam in 2010 levensecht. Zo echt dat ze het publiek meekreeg in haar verontwaardiging over Kabouter Buttplug, zoals het beeld Santaclaus in de volksmond was gaan heten. De boze vrouw mocht dan een fictief persoon zijn, de ophef in de stad waar het toneelstuk aan refereerde was echt.

Voor wie de rel heeft gemist of is vergeten: de gemeente bestelde het beeld rond de millenniumwisseling voor 280.000 euro, op aanraden van een beeldencommissie waarin onder anderen verzamelaar Joop van Caldenborgh en kunstenaar Joep van Lieshout zaten. Het was bedoeld als aanklacht tegen het consumentisme en moest daarom geplaatst worden op een plek waar het winkelende publiek ermee geconfronteerd zou worden. Aanvankelijk zou het bij de Doelen komen, maar toen de gemeenteraad er lucht van kreeg, brak de pleuris uit. Leefbaar Rotterdam vond het geldverkwisting dat dit „idiote” kunstwerk met gemeenschapsgeld was gekocht, de christelijke partijen en de VVD wilden niet dat het geplaatst zou worden in de openbare ruimte en zeker niet vlakbij de Lijnbaan.

Onderdak

Sjarel Ex, directeur van Museum Boijmans Van Beuningen kreeg een telefoontje van toenmalig burgemeester Ivo Opstelten. „Hij vroeg ik het beeld een tijdje onderdak kon geven, zodat de mensen eraan konden wennen.” Ex zette Kabouter Buttplug op het binnenplein van Boijmans. „Mensen kwamen door de poort gluren alsof het een peepshow was.” Hij organiseerde een officiële onthulling waarbij het beeld werd ingesnoerd in roze plastic, zo strak dat het er bijna niet meer af kon. Dat brak de spanning. Ex: „Gemeenteraadsleden stonden te schreeuwen: ‘Burgemeester, trek dat condoom er maar af.’”

Het werkte zoals voorzien: de stad wende aan het beeld en ging het zelfs waarderen. De winkeliers van de Binnenweg, die bij de onthulling waren geweest, voerden actie om het naar het Eendrachtsplein te krijgen. In november 2008 kreeg het daar zijn eindbestemming.

Wunderbaum maakte Looking for Paul in 2010 op uitnodiging van een theater in Los Angeles. De maker van het beeld, Paul McCarthy, die daar woonde, kwam met enige schroom kijken. „Hij voelde zich ongemakkelijk over de ophef die zijn beeld had veroorzaakt”, vertelt acteur Walter Bart. „De beeldencommissie die het ontwerp uitkoos had hem nota bene verzekerd dat Nederlanders wel van shockerend werk houden.”

Vondstenaar

Volgens wijlen H.J.A. Hofland, columnist van deze krant, was die ophef precies de bedoeling geweest, een vondst van de maker, die hij daarom in 2005 een ‘vondstenaar’ noemde. „Aan de creatie van dit goedaardige mannetje ligt een vondst ten grondslag, en de bedoeling van het geheel is een affaire uit te lokken. ” Hofland deed destijds een voorspelling: „Is de affaire uitgewoed, dan is het meestal ook met het kunstwerk gedaan.”

Maar met Kabouter Buttplug is het toch anders gelopen. Het beeld staat nu al tien jaar op het Eendrachtsplein zonder dat er nog verzet tegen is. Met de belangstelling voor het kunstwerk is het nog niet gedaan. Even posten op een zonnige dag levert daarvan een indruk op. Rotterdammers lopen er langs zonder er een blik op te werpen. Maar voor toeristen is het een trekpleister. Ze rusten uit op zijn voeten. Het glimmende brons schittert daar door de zwarte verflaag heen.

Kerstboom

Buitenlanders kennen het verhaal achter het beeld vaak niet. Twee dames van middelbare leeftijd, Canadese toeristen, houden de pas in om het te bekijken. „A bit weird”, oordeelt de een. „Wat houdt hij in zijn hand? Een ijsje?” Een groep Filippijnen maakt selfies. Op een plaquette lezen ze dat de sculptuur Santaclaus heet. Dan zal het attribuut dat hij draagt wel een kerstboom zijn, denken ze. Hoewel...? Ze kijken elkaar weifelend aan.

„Sommige klanten houden wijselijk hun mond als ik vraag of ze de bijnaam van het beeld kennen”, zegt Laura Fitzpatrick van Bike & Bite. Haar bedrijfje organiseert culinaire fietstochten door de stad en Santaclaus is een vaste tussenstop. „Mensen slaan hun hand voor hun mond als ze horen dat het Kabouter Buttplug wordt genoemd. Oudere mensen begrijpen het soms niet: een buttplug? Wat is dat dan?”

John van Tiggelen werkt in de boekhandel aan het Eendrachtsplein, en woont schuin erboven, ongeveer op de plek waar Wunderbaum de woning van Inez van Dam had gesitueerd. Ja inderdaad, als hij de gordijnen opendoet, is het beeld het eerste wat hij ziet. Maar dat stoort hem totaal niet. „Toen de Tour de France in de stad was, had iemand een gele trui voor hem gebreid. Er is altijd wel iets leuks met het beeld aan de hand.”

    • Claudia Kammer