‘Waarom wist de minister dit niet?!’

Uitkeringsfraudedebat

Oppositie én coalitie wilden van de minister weten hoe de fraude met WW-uitkeringen jarenlang heeft kunnen voortbestaan.

Minister Wouter Koolmees tijdens het debat over uitkeringsfraude. Foto Bart Maat / ANP

Polen die na een half jaar werken in Nederland hun werk uit hun handen laten vallen, een werkloosheidsuitkering aanvragen en terugkeren naar hun vaderland. Die hulp krijgen van malafide tussenpersonen om uitkeringsinstantie UWV om de tuin te leiden. Hoe valt dit uit te leggen aan hardwerkende Nederlanders die trouw hun WW-premies betalen? Die soms keihard worden aangepakt als zij per ongeluk een formuliertje verkeerd invullen? Die vragen kreeg minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) donderdag in het debat over de fraude met WW-uitkeringen. En ook: hoe kan het dat de minister hier niet van wist?

De Tweede Kamerleden waren boos dat ze via Nieuwsuur moesten horen hoe makkelijk het is voor arbeidsmigranten om een WW-uitkering aan te vragen waar ze geen recht op hebben. Het tv-programma liet in reportages zien dat er een hele industrie bestaat van malafide bemiddelingsbureaus en tussenpersonen die arbeidsmigranten – vooral Polen – helpen bij de fraude.

Geen eigen verblijfadres

De WW-uitkering is bedoeld voor mensen die onvrijwillig hun baan kwijtraken, maar daar is geen controle op. Aanvragers vullen het formulier zelf in en er is geen wederhoor bij de werkgever. Ook doen de fraudeurs of ze in Nederland wonen, door geen eigen verblijfadres op te geven, maar dat van een tussenpersoon. Daardoor stonden soms tientallen WW-uitkeringen op één adres.

Onbegrijpelijk vond zowel oppositie als coalitie. Beide wilden dan ook weten hoe deze praktijk jarenlang heeft kunnen voortbestaan. „De onderste steen moet boven komen”, zei Jasper van Dijk (SP).

Toch is het een bewuste politieke keuze geweest om de WW-aanvraag sneller en dus ook simpeler te maken. Tot 2006 moesten werknemers zich tot aan de rechter verweren tegen het verlies van hun baan, anders was het ‘verwijtbaar’ en kreeg je geen WW. Het UWV mocht aanvragers best wat meer vertrouwen, vond de politiek.

Het risico op fraude werd klein geacht, omdat het niet lucratief genoeg zou zijn. In het begin ontvang je 75 procent en later 70 procent van je laatst verdiende loon. Maar voor een arbeidsmigrant die zijn WW-uitkering meeneemt naar het goedkopere Polen is het wél lucratief. Daar werd in 2008, toen er slechts 485 Polen met een WW-uitkering waren, geen rekening mee gehouden. Daarna steeg hun aantal snel, naar 30.000 in 2014.

Kapot gesaneerd

PVV en SP gaven de schuld aan het UWV. Dat kreeg de afgelopen jaren wel signalen van fraude, maar gaf geen prioriteit aan de aanpak ervan. Léon de Jong (PVV) sprak van „een ongekende puinhoop” bij het UWV en vond dat de verantwoordelijken ontslagen moesten worden.

GroenLinks en 50Plus toonden meer compassie. De uitkeringsinstantie had, vooral tijdens de economische crisis, al genoeg moeite de dagelijkse dienstverlening op peil te houden, zeiden de Kamerleden. De organisatie moest steeds meer doen met minder mensen. Sinds het kabinet-Rutte I is er 500 miljoen euro bezuinigd in vijf jaar tijd. In ongeveer dezelfde periode verdubbelde het aantal WW-aanvragen naar 700.000 per jaar op het dieptepunt van de crisis. Vorig jaar waren het er 450.000.

GroenLinks en 50Plus vroegen zich af of vorige kabinetten misschien te veel bezuinigd hebben op het UWV. „Hebben we onze uitvoeringsorganisatie zo kapot gesaneerd dat ze haar werk amper meer kan doen?”, zei Paul Smeulders (GroenLinks), die twijfelt of de 70 miljoen euro die het UWV er van dit kabinet bij krijgt voldoende is. Minister Koolmees gaf toe dat de aanpak van fraude „niet de benodigde aandacht en urgentie” had gehad. Maar van de kwalificatie ‘wanbeleid’ nam hij afstand. Ook hij wees erop dat het UWV veel moest doen met weinig mensen. „Tegen die achtergrond heeft het UWV heel hard gewerkt om de dienstverlening op peil te houden”, zei hij.

De minister wilde niet te veel terugkijken, maar vooral praten over de nieuwe afspraken die hij met het UWV heeft gemaakt. De uitkeringsinstantie gaat beter controleren of een WW-aanvrager in Nederland woont. Waar het UWV nu nog vaak genoegen neemt met een correspondentieadres, moet het ook het werkelijke verblijfadres in beeld krijgen. Ook worden straks alle tussenpersonen geregistreerd, zodat ook makkelijker zwarte lijsten kunnen worden aangelegd van malafide tussenpersonen.

De minister kondigde een hele reeks onderzoeken aan. Maandag begint het UWV meteen met een bigdataonderzoek, waarbij het in de WW-bestanden gaat zoeken naar patronen die wijzen op fraude, bijvoorbeeld dat iemand zes maanden werkt, vervolgens drie maanden WW ontvangt en dan weer gaat werken.

Aan het einde van het debat was iedereen het over één ding eens: de controle moet scherper worden. Omdat, zoals Chris Stoffer (SGP) het verwoordde: „de afgelopen jaren de balans tussen dienstverlening en controle te veel doorsloeg naar dienstverlening”. Een grote Kamermeerderheid riep de minister op om het UWV beter te laten controleren of een WW-aanvrager onvrijwillig werkloos is geworden. De minister zei dat hij dit al van plan was en noemde de oproep daarom „een steun in de rug”.

    • Claudia Kammer
    • Christiaan Pelgrim