Een deltaplan naar Nederlands model voor Bangladesh

Zeespiegelstijging

Bangladesh dreigt een derde van zijn land te verliezen. Een megaproject moet dit voorkomen. „Een dynamisch en flexibel plan. Heel Wagenings.”

Vrouwen vullen kruiken met water in het dorpje Noltona in Bangladesh dat in 2007 door een cycloon getroffen werd. Foto Farjana Khan Godhuly/AFP

Bangladesh ligt in de frontlinie van klimaatverandering. Volgens het IPCC, het wetenschappelijk klimaatpanel van de Verenigde Naties, kan het land zonder maatregelen tot het einde van de eeuw ongeveer een derde van zijn land kwijtraken door de zeespiegelstijging. In de hele regio is bovendien het neerslagpatroon aan het veranderen. Soms blijft het langere tijd droog, soms valt het water juist met bakken uit de lucht. En hoewel daarover nog veel onzekerheid bestaat, is de kans groot dat cyclonen, die Bangladesh regelmatig treffen, krachtiger worden en in combinatie met de zeespiegelstijging verwoestender.

De regering van premier Sheikh Hasina heeft vorige maand een deltaplan aangenomen om de waterhuishouding in het land robuuster te maken voor klimaatverandering. Daarbij is goed gekeken naar Nederland en wordt nauw samengewerkt met een consortium van vooral Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen onder leiding van organisatie-adviesbureau Twynstra Gudde.

Het plan loopt tot 2100. Alleen al voor de korte termijn (tot 2030) is een investering nodig van 35 tot 40 miljard dollar. Bangladesh zal daarvoor deels zelf moeten opdraaien, betaald uit de economische groei die nu al een paar jaar op ongeveer 6 procent ligt. Het project zal ook geld opleveren, voorspelt de regering – een extra groei van 1,5 procent.

Klimaatfonds

Verder rekent het land op ontwikkelingshulp (onder andere uit Nederland), op geld van de Wereldbank en uit het klimaatfonds van de Verenigde Naties, dat arme landen moet helpen bij de strijd tegen klimaatverandering. Als het aan premier Sheikh Hasina ligt, groeit Bangladesh dankzij dit deltaplan in de komende decennia uit tot een middeninkomensland. Zonder het plan zou iedere groei met één forse cycloon weggevaagd kunnen worden, voorspelt de regering.

Het ecologische draagvlak is ver overschreden

Jeroen Warner, deskundige in waterbeheer

„Het bewoonbare areaal in Bangladesh wordt inderdaad steeds kleiner”, bevestigt Jeroen Warner. Hij is deskundige op het gebied van waterbeheer en rampenstudies aan de Wageningen Universiteit en houdt zich al bijna twintig jaar bezig met Bangladesh. Warner, die geen bemoeienis heeft gehad met het deltaplan, somt de risico’s voor het land op: zeespiegelstijging, erosie van rivierbeddingen, verzilting van de bodem die daardoor onbruikbaar wordt voor de landbouw, onvoorspelbare neerslagpatronen.

Of je klimaatverandering overal de schuld van kunt geven, zoals ze in Bangladesh graag doen, is volgens Warner overigens de vraag. Ook de bevolkingsdruk eist zijn tol – Bangladesh telt ruim 160 miljoen mensen en er komen er jaarlijks 2 miljoen bij. Er wordt veel gebouwd, vaak midden in rivieren en vijvers. En de gevolgen van jarenlang nietsontziend grondstofgebruik zijn overal zichtbaar. „Wetgeving voor landgebruik wordt slecht gehandhaafd”, zegt Warner. „Het ecologische draagvlak is ver overschreden.”

Lees ook: Vluchten voor het klimaat? Naar het dorp verderop

Polderlandschap

Nederland werkt al sinds de onafhankelijkheid van Bangladesh in 1971 nauw samen op het gebied van water. Het leidde onder andere tot het creëren van een polderlandschap naar Nederlands model. „Maar grotendeels zonder het bijbehorende onderhoud”, zegt Warner. „Wij houden onze polders droog met gemalen. Zo’n systeem konden ze in Bangladesh niet betalen. De rivieren en kanalen die voor de afvoer moesten zorgen liepen vast. Daar veranderde het land in een modderpoel.”

Tot een echt deltaplan is het nooit gekomen. Warner is dan ook aangenaam verrast dat de huidige regering voldoende steun heeft gekregen voor een plan waarbij zo’n beetje het hele land op de schop gaat. „Het is een enorm karwei om alle ministeries goed te laten samenwerken.”

Het voorstel gaat uit van dezelfde filosofie als het Nederlandse ‘ruimte voor de rivier’. „Heel Wagenings”, noemt hij dat. „Mensen niet met de rug naar de rivier laten leven zoals voorheen, niet alleen maar beton, geen al te vaste structuren, maar een dynamisch en flexibel plan.”

Een dam in de Ganges, met ruim 5 miljard dollar het grootste en duurste onderdeel van het deltaplan, valt daarbinnen een beetje uit de toon. Warner noemt het „een oplossing uit het verleden. Niet erg groen, niet adaptief en niet geïntegreerd in het geheel”. Maar hij erkent dat er hoognodig iets moet gebeuren om het water te reguleren en in het zuidwesten verdroging en verzilting tegen te gaan.

Aan de Indiase kant van de rivier ligt de Farrakadam, die regelmatig tot spanningen leidt met Bangladesh. De Indiërs gebruiken de dam vooral om bij schaarste voldoende water te hebben. „Bij een teveel aan water zetten ze de Farrakadam open, zodat het stuwmeer niet overstroomt,” zegt Warner. „Daardoor komt er juist tijdens een natte periode nog meer water richting Bangladesh.”

Corruptie

Critici vrezen dat de dam een bron wordt van de corruptie die in Bangladesh alom tegenwoordig is. Veel ingenieurs en bestuurders wilden per se zo’n prestigieus project om goede sier mee te maken. En mogelijk ook om er straks wat aan te verdienen. „Bij alle voorstellen die ik heb gezien vanuit Bangladesh werd de dam steeds weer als eerste en belangrijkste project genoemd”, aldus Warner.

Dat toont meteen ook de risico’s van het deltaplan. „Er zijn uitstekende mensen bij betrokken, met een goede visie, maar Bangladesh is geen Nederland”, zegt Warner. De Awami League van premier Sheikh Hasina regeert het land bijna als een éénpartijstaat. Kritiek op megaplannen van deze regering krijgen daardoor nauwelijks een stem. Terwijl de gevolgen voor de bevolking enorm zijn.

Als alle plannen doorgaan, zullen mensen gedwongen hun huis moeten verlaten. Compensatie, voor zover die er komt, stelt niet veel voor. Bovendien gaat het geld vaak niet naar mensen die dat het hardst nodig hebben, maar naar hen met de juiste connecties. Ook voor Nederlandse bedrijven en instellingen, die veel werk hopen te krijgen uit de waterprojecten, kunnen corruptie en vriendjespolitiek in de uitvoering een serieus probleem vormen.

Warner, realistisch: „Nederland wil een groene visie voor de delta, maar vooral ook baggeren, dijken bouwen, kennis etaleren. Dit plan pakt vrij technocentrisch uit. Wat is het alternatief? Niets doen?”

    • Paul Luttikhuis