Opinie

Banksy zegt iets over jou

De gezichten van de gechoqueerde kunsthandelaren die Banksy’s Girl with Balloon in de versnipperaar zagen verdwijnen, zijn het ultieme icoon van onze tijd, schrijft .

Foto AP/Beeldbewerking NRC Fotodienst

‘Banksy, een kunstenaar bekend door zijn stunts”, kopte CNN zaterdag, nadat zijn werk Girl with Balloon een dag eerder voor de ogen van verbijsterde omstaanders bij veilinghuis Sotheby’s tot repen papier was versnipperd. Even tevoren was het voor meer dan een miljoen euro geveild. Het was een ongelooflijk spektakel dat nog aan kracht won toen de kunstenaar op Instagram een filmpje toonde waarop te zien was hoe hij, jaren geleden, een papierversnipperaar in de lijst had verborgen en hoe medewerkers van Sotheby’s het werk gehaast uit de veilingzaal verwijderden, alsof het versnipperen vanzelf zou ophouden zodra het zich niet langer voor de ogen van de camera’s voltrok.

Dit waren beelden en een verhaal dat zelfs media die normaliter niet over kunst berichten, niet konden weerstaan. Opvallender was de toonzetting in media die zich wél laten voorstaan op diepgaande berichtgeving over de kunsten. Zowel De Standaard, The New York Times als NRC benadrukten hoezeer Banksy wellicht had gedacht met deze ‘grap’ de kunstwereld te slim af te zijn, maar hoe hij in wezen alleen maar de waarde van zijn werk had opgedreven. En hoe hij met zijn artistieke ‘guerrilla’ intussen vooral ook zelf multimiljonair was geworden.

Het contrast met de reacties op Instagram was groot. Ook daar doken natuurlijk wijsneuzen op die de daad met overtuiging deconstrueerden; ook daar cynici die alleen marketing zagen. Maar het gros van de intussen meer dan 82.000 commentaren juichte extatisch: wat had Banksy die rijke klootzakken op onvergetelijke wijze te kakken gezet!

Een opstoot van populisme lijkt het misschien, opgewerkt door een kunstenaar die daar een handje van heeft en, als we de neerbuigende beschrijving op de Sotheby-site van Girl with Balloon mogen geloven, vooral wordt gewaardeerd door mensen die wel houden van „een kitscherig embleem van pathetiek” dat je meteen kunt begrijpen omdat het perfect is toegesneden op „de korte attention span van ons sociale media tijdperk”. Wie dit werk kocht, haalde dus een icoon van onze tijd in huis (het werd vorig jaar tot lievelingskunstwerk der Britten verkozen).

Maar dat was vóór de versnipperaar zijn werk deed. Zeer zeker was het werk ook nadien nog een icoon van onze tijd, maar dan als illustratie van de bespottelijke bedragen die rondgaan in de kunstwereld en van de volstrekte decadentie van de lieden die er hun fortuin aan besteden.

Ultiem icoon van deze tijd

Zo beschouwd is het ultieme icoon van onze tijd misschien niet de verzameling repen die van het werk restten, maar de gechoqueerde gezichten van de handelaars die het voor hun neus vernield zagen worden. „Een Laatste Avondmaal voor onze tijd,” typeerde iemand op Instagram dat beeld en dat is niet eens overdreven.

Hier zijn ze verzameld, de vertegenwoordigers van de 1 procent, de lui die grote sier maken met geld dat ze bijna nooit hebben verkregen door te werken, maar door vernuftig de mazen van de belastingwetgeving te benutten.

Al wie na de economische implosie van 2008 vruchteloos zat te wachten op vervolging en veroordeling van de schuldigen die door roekeloosheid en winstbejag de wereld in een diepe crisis hadden gestort, kreeg tien jaar later dit kleine symbool van genoegdoening: nu zag een multimiljonair ook eens wat het betekende wanneer je kapitaal voor je ogen verdampt.

Lees ook: Street art werd shredder art

Dat het dat, finaal, echter niet deed en dat het meisje met de ballon nu volgens kenners als „een moment in de kunstgeschiedenis” aan waarde heeft gewonnen, versterkt de boodschap eigenlijk nog. Acht jaar geleden noemde Banksy zijn documentaire over graffitti- en straatkunst veelzeggend Exit Through the Giftshop (2010); de uitgang valt alleen te bereiken door langs de kassa te passeren.

Maakt dat zijn werk tot een tragische illustratie van de onmogelijkheid om aan de Mammon te ontsnappen? Alleen maar als we dat zelf zo wensen te zien. Elke gebeurtenis kan op verschillende manieren gepresenteerd worden. De opwarming van de aarde betekent een uitdaging voor dijkenbouwers, een buitenkans voor verzamelaars van ijsberenvellen, een toename van allerlei vormen van noodweer waarvan vooral de zwakste planeetbewoners slachtoffer zullen worden.

Zo ook staat het ons vrij te kiezen uit de verschillende betekenissen die Bansky’s exploot genereerden. Benadrukken we dat deze daad van rebellie uiteindelijk in ponden en dollars zal worden gesmoord? Of onthouden we vooral hoe die rode ballon van het meisje aan flarden ging nadat een onverlaat er een obsceen bedrag voor had neergeteld? Die keuze is aan ons en ons antwoord zegt veel over wie we zelf willen zijn.