Zit de rechter nu op de stoel van de politiek?

Urgenda-uitspraak Ook in hoger beroep wordt de Nederlandse staat verplicht tot het nemen van klimaatmaatregelen. Hoe nu verder?

Advocaten van Urgenda (links) en van de Nederlandse overheid (rechts) bij binnenkomst van Hof-president Marie-Anne Tan-de Sonnaville, dinsdag. Foto Peter de Jong/AP

Geen of misschien een héél kleine kans. Dat was de inschatting van juristen over het hoger beroep in de zaak die de Stichting Urgenda had aangespannen tegen de Nederlandse staat. Maar dinsdag bevestigde het gerechtshof in Den Haag een rechterlijke uitspraak uit 2015: de overheid is verplicht tot het nemen van klimaatmaatregelen en moet de uitstoot van broeikasgassen met 25 procent beperken in 2020.

Het is een uitspraak met mogelijk enorme gevolgen die, net als de eerdere uitspraak, ook internationaal opvalt. Het gebeurt vrijwel nooit dat een rechter het kabinet aanzet tot ingrijpen in zo’n groot dossier.

Lees meer over de Urgenda-uitspraak: Hof oordeelt ‘nog harder’ over Urgenda-zaak

„Met het pistool op het hoofd had ik gezegd: ‘het vonnis gaat onderuit’”, zegt hoogleraar burgerlijk recht Ivo Giesen van de Universiteit Utrecht. „In eerste aanleg was dit een heel moedige uitspraak van een rechter die grenzen opzocht. Ik had verwacht dat het hof voorzichtiger zou zijn.”

Geerten Boogaard, docent staatsrecht aan de Universiteit Leiden, zegt: „Complimenten voor Urgenda: het is een opvallende en revolutionaire uitspraak. Ik gaf ze niet veel kans: deze zaak is té groot, té politiek en té onbepaald. Meestal waagt een rechter zich daar niet aan.”

Mensenrechten

Hoogleraar klimaatrecht Jonathan Verschuuren van Tilburg University zegt: „Dat de motivatie van de rechtbank zo glansrijk de toets heeft doorstaan en zelfs op sommige punten is aangescherpt, had ik niet verwacht.”

Want het gerechtshof heeft een andere redenering dan de rechtbank. Het verwijst naar twee belangrijke grondrechten uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens: het recht op leven en het recht op een privé- of familieleven.

Lees ook het commentaar van NRC: Rechter kent geen twijfel: staat moet handelen

Er zijn nu twee mogelijkheden voor de staat: in cassatie bij de Hoge Raad of het vonnis uitvoeren. Minister Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD) liet dinsdag doorschemeren dat hij naar het eerste neigt en dat het tweede zijns inziens al gebeurt. De overheid is al van plan „25 procent [broeikasreductie] te halen in 2020” en kijkt volgens Wiebes „steeds” naar welke nieuwe maatregelen kunnen worden toegepast.

Maar de minister ziet een fundamentelere kwestie naar aanleiding van de uitspraak: mag de rechter bepalen of de staat genoeg doet? Dat zou reden voor cassatie kunnen zijn. Hij zei: „Het gaat er hier om wat de rechter mag zeggen en wat de politiek besluit. Bij het ene hebben we het over het rechtssysteem, en dat is zeer veel waard, en bij het andere over de democratie, en dat is ook veel waard.”

Dat gevoel leeft ook bij de rechterflank van de oppositie. Kees van der Staaij (SGP) zegt: „In de taakverhouding vind ik dit toch wel heel politiek-activistisch overkomen.” Hij zegt: „Er kan politiek een reden zijn om soms de druk op de ketel te zetten en soms er weer wat vanaf te halen. Die politieke weging of heroverweging wordt de pas afgesneden als je het gelijk juridiseert en in de vorm van harde rechtsnormen giet.”

Van der Staaij voelt „ongemak” bij de uitspraak en zou het liefst zien dat de staat in cassatie gaat „zodat we weten hoe ver de rechter kan gaan”.

De linkse oppositie juicht bijna collectief de „historische” Urgenda-uitspraak toe. Het argument dat de rechter hier principieel niet over gaat noemt GroenLinks-leider Jesse Klaver „niet sterk”. Volgens Klaver laat de uitspraak zien dat als de overheid internationaal afspraken maakt, ze er ook aan kan worden gehouden.

Bovendien meent hij dat „bij de vorige uitspraak in 2015 ook door de politiek werd gezegd ‘we gaan meer doen’, maar we doen nog steeds te weinig. Het is dus een goede stok achter de deur”. Klaver vindt vooral de politieke betekenis van de Urgenda-uitspraak groot: „Als je jezelf het groenste kabinet ooit noemt, kun je deze uitspraak niet naast je neer leggen.”

Grondwet

Mocht de Urgenda-zaak bij de Hoge Raad komen, dan verwacht hoogleraar burgerlijk recht Giesen dat het de staat niet zozeer om de materiële uitkomst zal gaan – de overheid moet meer doen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen – maar wel over het principiële punt wie beleid bepaalt. Giesen: „Het gerechtshof zegt daarover: we moeten internationaal recht gewoon toepassen, dat staat in de grondwet.”

Docent staatsrecht Boogaard voorspelt dat de Hoge Raad de zaak verwerpt: „De Hoge Raad heeft al tien jaar problemen met gerechtelijke bevelen die doortikken. Dit gaat bovendien over onvoorziene gevolgen voor een toekomstige generatie, een groep die niet betrokken was bij deze zaak. Dat is té abstract.”

„Als de rechter had gezegd, die en die kolencentrales moeten gesloten, dat was te overzien geweest. Dit is alsof de rechter iemand recht geeft op een basisplaats in een elftal, maar wat zegt dat over de rest van het team?”

Hoogleraar Verschuuren hoopt niet dat de zaak bij de Hoge Raad komt: „Dan ga je een juridisch gevecht aan terwijl de overheid eigenlijk zegt ‘inhoudelijk zijn we het eens’.” Volgens Verschuuren zou de aandacht nu gericht moeten zijn op het doel. „Dat is in ieders belang, want hoe langer je wacht met het nemen van echte maatregelen, hoe duurder en moeilijker het wordt.”

Bovendien, vraagt Boogaard zich af, waar zou dit eindigen? „Met dwangsommen? De Gouden Koets aan de ketting?”

Correctie (11 oktober 2018): In een eerdere versie van dit stuk stond dat het hoger beroep was aangespannen door Urgenda. Het hoger beroep was ingesteld door de staat. De zaak zelf werd aangespannen door Urgenda. Dat is hierboven aangepast.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie Haagse Zaken: De staat en het recht, wie zit er op wiens stoel?
U kunt zich ook abonneren via iTunes, Stitcher, Spotify of RSS.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

    • Pim van den Dool
    • Titia Ketelaar