Nepnieuws stuurde campagne Brazilië

Braziliaanse politiek

Op sociale media, voor veel Brazilianen de belangrijkste nieuwsbron, wemelt het van de desinformatie en gefabriceerde berichten.

Foto’s via Conexão Politica/ Combate Fake news/AFP

Terwijl de Brazilianen zondag hun stem uitbrachten voor een nieuwe president, ging op hun mobieltjes een filmpje rond dat waarschuwde voor fraude. Stemmachines zouden zo zijn afgesteld dat alleen gekozen kon worden voor de linkse presidentskandidaat Fernando Haddad. Toetste je ‘17’ in – het cijfer van Haddads rivaal, de extreem-rechtse kandidaat Jair Bolsonaro – dan verscheen bij de ‘1’ automatisch als enige keuze een foto van Haddad, zo toonde het filmpje.

Woedende Brazilianen deelden de opname gretig, onder wie Bolsonaro’s zoon Flávio. Alleen, het filmpje bleek gefabriceerd. Net als foto’s van Haddads running mate Manuela D’Ávila met tatoeages van Lenin en Che Guevara of in een T-shirt met de tekst ‘Jezus is een travestiet’. Een filmpje waarin Bolsonaro-aanhangers gewapend met pistolen hun stem uitbrengen, onderzoekt justitie nog.

Nepnieuws gedijt bij polarisatie

Nepnieuws, verdraaide en verzonnen berichtgeving, gefabriceerde audio-opnames en filmpjes beheersen de verkiezingen. Na de eerste ronde van zondag, worden die over drie weken in een tweede ronde beslist.

De samenleving is tot op het bot verdeeld. Aan de ene kant staan de aanhangers van de extreem-rechtse Bolsonaro – die de militaire dictatuur bejubelt, martelen soms noodzakelijk acht en zich profileert met racistische, homofobe en seksistische uitlatingen. Aan de andere kant staan aanhangers van de linkse kandidaat Fernando Haddad van de Arbeiderspartij, van ex-president Lula, die door tegenstanders verantwoordelijk wordt gehouden voor de diepe crisis in het land.

Lees meer over Bolsonaro: ‘Mix van Trump en Duterte’ verleidt teleurgesteld Brazilië

In dit zwaar gepolariseerde klimaat gedijt nepnieuws goed, zegt media-expert Pablo Ortellado, die al waarschuwde dat Brazilië de noodtoestand kan uitroepen als het om ‘fake news’ gaat. „Voor de meeste Brazilianen zijn sociale media hun nieuwsbron, ze doen er weinig aan zich goed te informeren en geloven of willen geloven wat ze toegestuurd krijgen via WhatsApp, Twitter en Facebook. Ook omdat de massamedia gewantrouwd worden”, zegt Ortellado.

Vooral WhatsApp wordt in Brazilië veel gebruikt voor de verspreiding van nepnieuws. Van de 210 miljoen Brazilianen gebruiken er maar liefst 120 miljoen deze berichtendienst. Ruim tweederde van de Brazilianen haalt hier zijn of haar dagelijkse nieuwsvoorziening en 95 procent van al het nepnieuws wordt verspreidt via WhatsApp. Berichten die via deze versleutelde berichtenservice worden gestuurd zijn amper te controleren noch te traceren naar de oorspronkelijke bron.

Op haar telefoonscherm laat Renata Vallim een tweet zien die ze kreeg toegestuurd in een groepsapp met andere klassenouders. Hierin spreekt de Amerikaanse president Trump zijn steun uit voor Bolsonaro. „Het ziet er heel echt uit”, zegt Vallim verbluft. „Omdat in de media Bolsonaro steeds vergeleken wordt met Trump ging ik ervan uit dat dit echt is, maar het blijkt dus fake.”

De nep-tweet waarin Trump zijn steun zou uitspreken voor Bolsonaro.

Beide kampen doen er aan mee

Inmiddels zijn er een aantal onafhankelijke organisaties opgericht, zoals Comprova (‘Bewijs het’) en Aos Fatos (‘Volgens de feiten’), die voor nieuwsorganisaties onderzoeken of berichten nepnieuws bevatten. Ze draaien op volle toeren en meer dan twintig nieuwskanalen hebben de hulp van deze factcheckers ingeroepen.

Facebook, Twitter en Google tekenden eerder dit jaar een convenant met politieke partijen die aankondigden de verspreiding van nepnieuws in eigen gelederen tegen te gaan. Maar vanuit beide kampen wordt nepnieuws volop verspreid om rivalen te belasteren.

„Mensen, dit is fake news! Ik ben niet van plan de uitkeringen voor arme Brazilianen stop te zetten als ik president word, echt niet! Dat is verzonnen, het is een leugen!”, verdedigde een verontwaardigde Jair Bolsonaro zich maandagavond op de nationale televisie. Hij werd ervan beschuldigd een ‘oorlog’ te willen beginnen tegen het arme noordoosten, waar kiezers vooral op Haddad hebben gestemd. Over Haddad werden dan weer berichten gelanceerd dat hij van plan zou zijn een ministerie voor ‘homozaken’ op te richten, iets dat veel christelijk-conservatieve aanhangers van Bolsonaro weer boos maakte.

Nu nepnieuws in aanloop naar de tweede ronde alleen maar lijkt toe te nemen, waarschuwt het Nationale Kiesbureau: als blijkt dat dit de uitslag beïnvloedt, kunnen de verkiezingen ongeldig verklaard worden. Ook de openbaar aanklager heeft een onderzoek ingesteld naar nepberichten en desinformatie rond de eerste ronde en dreigt met vervolgingen.

    • Nina Jurna