‘Het gaat in Europa nu om overleven of slopen’

Frans Timmermans Eurocommissaris Frans Timmermans wilde niet wachten tot Den Haag hem weer zou voordragen voor een goede Europese baan. Hij wil Europa de goede kant op duwen. „Ik ben tot de conclusie gekomen dat dit geen normale verkiezingen zijn.”

Frans Timmermans tijdens de bekendmaking op een terras in Heerlen. Foto Marcel van Hoorn/ANP

Er was reden om te denken dat Frans Timmermans de Europese verkiezingen aan zich voorbij zou willen laten gaan. Hij is erg tevreden in de niet-gekozen topfunctie die hij nu heeft, als eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie. En hij wil graag verder, heeft hij al vaker gezegd.

Uit het kabinet in Den Haag kwamen signalen dat premier Mark Rutte hem volgend jaar opnieuw wil voordragen voor een topbaan in Europa – als de kandidaat van Nederland. Ook wel bekend als de ‘Rutteroute’ of ‘de ambtelijke route’.

Maar Timmermans wil daar niet op wachten. Woensdag maakte hij bekend dat hij zelf meedoet aan de verkiezingen voor het Europees Parlement volgend jaar mei, als beoogd lijsttrekker van de PvdA. Hij wil ook de aanvoerder worden van de Europese sociaal-democraten (S&D): hun gemeenschappelijke kandidaat om Jean-Claude Juncker op te volgen als voorzitter van de Europese Commissie.

Lees ook: Timmermans wil Juncker opvolgen - maakt hij kans?

Wat is er mis met de Rutteroute?

„Daar is niks mis mee. Dat had een route kunnen zijn. Maar dan doe je niet mee in de aanloop naar de verkiezingen om duidelijk te maken wat je eigenlijk vindt. Ik ben tot de conclusie gekomen dat dit geen normale verkiezingen zijn. Tot nu toe gingen EU-verkiezingen over iets meer naar links of rechts, meer Europa, minder Europa. Deze gaan voor het eerst over de vraag of we Europa nog voldoende kunnen hervormen om te overleven of dat gaan we werken aan het slopen van Europa.”

Zijn kandidatuur kondigt Timmermans deze woensdag officieel aan in Heerlen, in zijn stamkroeg Pelt. Vooraf spreekt NRC hem in het gebouw van de Europese Commissie, het Berlaymont. Waarom Heerlen? „Iedereen komt ergens vandaan. En ik kom uit Limburg, niet uit het Berlaymont.”

In de Commissie kreeg Timmermans vaak de rotklussen. Op het hoogtepunt van de migratiecrisis in 2016 moest hij de Turken kneden, waarna de Duitse bondskanselier Angela Merkel en Rutte bekend mochten maken dat er een ‘Turkijedeal’ was gesloten. Hij zat Polen en de Hongaarse leider Viktor Orbán op de huid wegens schendingen van de rechtsstaat. In het beste geval is hij volgend jaar de opvolger van Juncker, zijn christen-democratische baas, die hij al vier jaar dient als rechterhand. Maar als zijn gooi naar de Europese Commissie mislukt, en hij wel de kiesdrempel haalt, zit hij straks vijf jaar in het Europees Parlement, niet de habitat die hij voor zichzelf in gedachten had. Misschien zit hij er zelfs wel in zijn eentje, want de peilingen voor de PvdA – nu goed voor 3 van de 26 Nederlandse zetels in het Europees Parlement – zijn niet gunstig.

Wat als u straks geen post krijgt?

„Die dingen zijn ook door mijn hoofd gegaan. Ik ben niet over een nacht ijs gegaan. Maar als het alleen om het pluche gaat, moet je de politiek niet in gaan. Dan had ik de Rutteroute moeten volgen en had ik op safe gespeeld. In deze omgeving [hij wijst op zijn kantoor] is het verleidelijk om niet te veel te doen en iedereen te vriend te houden, en als er geschoten wordt onder de tafel te gaan zitten en er niet op te gaan staan. Daar ben ik niet van.”

Als u geen voorzitter wordt, gaat u dan in het Europees Parlement?

„Ja. Dat was thuis een ingewikkelde discussie. Maar als je dit doet, is die kans aanwezig. Dus dat hebben we afgesproken. Ik maak nu een bewuste keuze terug te keren naar de politiek. Dat is niet een veilige keuze. Maar het zit heel diep bij mij. Ik weet hoe lastig ik het vind om het vervelende gevoel te hebben dat ik heb verloren zonder ervoor te hebben gevochten. Door David Cameron heb ik mij [in 2016] laten overtuigen om m’n gezicht niet in Engeland te laten zien voor het referendum over de Brexit. Ik wil niet dat dit me overkomt bij de nog principiëlere vraag over de toekomst van Europa. Ik denk dat ik mezelf enorm veel verwijten ga maken als ik niet kan aantonen dat ik het uiterste heb gedaan om het de goede kant op te duwen.”

U wilt gehoord worden?

„Ik maak mij zorgen over wat er gebeurt. De reactionaire tendens. Het ultranationalisme. Het idee van een mythisch verleden. Van nationale zuiverheid. Met vrouwen die terug moeten in de rol van onze grootmoeders. We hebben vier kinderen en dan denk je daarover na. Ik wil niet dat mijn kinderen over twintig jaar zeggen: waar was je toen?”

Gaat u zich profileren als de anti- Orbán, zoals ook de Franse president Emmanuel Macron doet?

„Ik geloof niet dat ik nog moet bewijzen dat ik me afzet tegen Orbán of Polen, of anderen. Er is een groep politici die ontdekt heeft dat je mensen alles kunt wijsmaken als je ze vastketent aan hun angst. Dat is geen marginaal fenomeen, maar anders dan Macron wil ik daar in mijn campagne niet te veel de nadruk op leggen. Het gaat uiteindelijk niet alleen om het verschil tussen mensen die oplossingen willen en mensen die dat niet willen. Het gaat ook om wát voor oplossingen we willen. Ik vrees dat als je de redenering van Macron te veel volgt, je niet meer toekomt aan die discussie.”

Het interesseert de mensen geen zak hoe wij in Brussel problemen oplossen. Zij willen gewoon resultaten

Wat onderscheidt u van Macron, centrum-rechtse en andere partijen die de strijd met nationalisten opzoeken?

„Rechtse politici hebben een ander antwoord op het verdelingsvraagstuk dan linkse politici. En ik kan mij ook niet voorstellen dat een sociaal-democratische partij – zeker niet als ik daar iets in te vertellen heb – ooit maar een opening geeft om samen met extreem-rechts verantwoordelijkheid te dragen voor het landsbestuur. Zolang centrum-rechts dat een beetje openlaat, denk ik: je kunt maar beter voor veiligheid kiezen.”

Hoort Orbán, die bij de EVP is aangesloten, bij extreem-rechts?

„Nee, maar hij staat voor de faustiaanse deal: wij geven jullie stabiliteit als jullie vrijheid inleveren. Als je vrijheid tot een ruilobject maakt heb je uiteindelijk stabiliteit noch vrijheid.”

Lees meer over nationalisme in Europa: Het grote gevaar voor Europa komt nu van binnenuit

U heeft als commissaris vijanden gemaakt. Kunt u straks een verbindende Commissievoorzitter zijn?

„Wijs mij een politicus zonder vijanden en ik wijs u een politicus zonder ruggengraat. Je moet er in Europa samen uitkomen, maar je moet ook grenzen stellen. En die liggen voor mij heel duidelijk bij de rechtsstaat. Ik blijf altijd heel zakelijk, dan ben ik het meest effectief. Orbán heeft liever dat je tegen hem schreeuwt, want dan kan hij terugschreeuwen. Natuurlijk zijn er regeringsleiders in Europa die ik niet zou kunnen overtuigen. Maar Juncker had vier jaar geleden precies hetzelfde probleem: toen waren er ook, van de Britten tot de Hongaren, mensen die weerstand tegen hem hadden.”

Juncker wilde een ‘politieke Commissie’, die meer de leiding neemt en niet alleen in dienst staat van lidstaten. Wilt u dat ook weer?

„Ik wil een politiek Europa, en dat wordt gemaakt door drie instellingen: de Europese Commissie, het Europees Parlement en de Raad van EU-lidstaten. Maar uiteindelijk interesseert het de mensen geen zak hoe wij hier in de Brusselse bubbel problemen oplossen. Zij willen gewoon resultaten.”

Rutte vindt dit heel belangrijk. Hij wil geen politieke Europese Commissie meer, maar een technocratische Commissie die zich dienstbaar opstelt.

„Eurocommissarissen zijn toch geen technocraten? Daar zitten premiers tussen, voormalige ministers. De manier waarop ze worden benoemd, is per definitie politiek. Wees voorzichtig waar je om vraagt: met een puur technocratische Commissie leg je de politiek helemaal bij de lidstaten neer. En dan gaat het recht van de sterkste domineren. De Commissie is er ook om ervoor te waken dat de kleintjes niet worden weggeblazen door de groten. Dus als Nederland daar kritiek op heeft, denk ik: kijk uit.”

Vanuit Zuid-Europa wordt gepleit voor meer solidariteit en het beter delen van risico’s in de eurozone. Zaken die in Nederland moeilijk bespreekbaar zijn. Gaat u zich daar als linkse Commissievoorzitter sterk voor maken?

„Het zou tijd worden dat ze bespreekbaar werden in Nederland. Als je de eurozone niet versterkt en de risico’s blijft opknippen, geef je de financiële markten een geweldig argument om binnen de eurozone tegen de zwakste schakel te speculeren. Als er dan een ongeluk gebeurt, is het risico voor de Nederlandse belastingbetaler veel groter. Dat je dan in ruil voor het verstevigen van de eurozone tegelijkertijd harde garanties vraagt voor economische hervormingen vind ik niet meer dan logisch.”

Is de Nederlandse kiezer klaar voor méér Europa op zulke gebieden?

„Denken wij dat we er als Nederland beter uit komen als we Trump de kans geven om Europa uit elkaar te spelen? Denken we werkelijk dat we zonder EU iets kunnen inbrengen tegen de dreiging van Poetin? Denken we echt dat we klimaatproblemen als individueel land kunnen aanpakken? Dat kan allemaal niet zonder Europa. Waarom durven we dat niet gewoon te zeggen? Er is geen Nederlander die dat niet beseft.”

    • Stéphane Alonso
    • René Moerland