De wolf: nuttig dier of overbodige killer?

Wolven De wolf is terug in Nederland. Dat is goed nieuws voor de natuur, maar boeren zijn niet blij. „Nederland is te klein voor roofdieren.”

„Wolven zijn killers”, zegt schapenhouder Nico Kalter uit Overijssel. Bijna vier maanden geleden, half juni, attaqueerde één enkele wolf een kudde en doodde 31 schapen. „Er wordt wel eens gezegd dat wolven hooguit een enkele keer een schaap verschalken om te overleven. Maar als je dit ziet, weet je beter. Ze bijten zo veel mogelijk schapen dood en rukken de organen eruit.”

Het gezin Kalter zit aan de keukentafel van de boerderij nabij Lierderholthuis, in Salland, onder Zwolle. Zoon Christian toont foto’s van het bloedbad. Schapen die dood in het weiland liggen, de buik opengereten, de organen eruit getrokken. Een stapel kadavers in het gras. Levende schapen met wonden in hals of poten.

De Kalters zijn gechoqueerd door de aanval van de wolf, die volgens onderzoekers afkomstig is uit een roedel in de Duitse deelstaat Brandenburg, bij Berlijn. Nico Kalter: „Het vertrouwen is weg. Ik houd veertig jaar schapen. Je houdt er rekening mee dat een schaap op z’n rug ligt of in een greppel terecht komt. Een enkele keer is er een loslopende hond. Maar dit gedonder? Je weet niet meer wat je moet verwachten.”

Zoon Christian: „Je gaat nadenken. Bij het controleren van de kuddes neem ik mijn zoon mee. Die is drie jaar oud. Die liet ik wel eens wachten bij een hek. Nu niet meer. Ik neem hem op de arm mee.”

De wolf is terug in Nederland. Er hebben zich voor zover bekend nog geen wolvenfamilies gevestigd, maar solitaire wolven uit de roedels in Duitsland steken regelmatig de grens over. Dit jaar zijn er acht verschillende individuele wolven gespot. Het kan niet uitblijven dat een roedel zich ook in Nederland gaat vestigen, denken natuurorganisaties, jagers en wolvenkenners.

De komst van de wolf is goed nieuws voor de natuur; kennelijk zijn de omstandigheden verbeterd sinds 150 jaar geleden, toen de laatste wolf in Nederland werd gezien. De wolf wordt als machtig roofdier ook wel eens genoemd als een ontbrekende schakel in de ecologische keten, die ingrijpen van de mens in min of meer wilde natuur overbodig zou maken, zoals in het veelbesproken natuurgebied Oostvaardersplassen. Wolven eten graag herten, reeën en zwijnen.

Voor ecologisch gejuich hebben de Kalters als schapenhouders weinig begrip. Ze laten filmpjes zien van slachtpartijen door wolven in andere Europese landen, en hebben in hun dikke wolvenplakboek een column van VVD-politicus Hans Wiegel opgenomen die in De Telegraaf schreef wat zij vinden: dat de wolf niet in het vrije veld thuishoort. „De tegenstanders van de wolf in ons land zullen snel in aantal toenemen. Laten de bestuurders en politici zich daarop voorbereiden.”

Wijsheid uit boekjes

Het pleidooi is de schapenhouders uit het hart gegrepen. Nico Kalter: „De wolf is hier uitgestorven omdat er op werd gejaagd. Net zoals er werd gejaagd op vossen en op marters. Dat jagen is niet voor niets gebeurd. Hier horen geen wolven. De wolvenexperts van nu hebben hun wijsheid uit boekjes en zeggen dat een wolf van nature schuw is en mensen mijdt. Nou, een wolf is alleen schuw als je hem bejaagt.” Moeder Lucia Kalter: „Als er in Nederland dieren worden verwaarloosd, dan is de wereld te klein, dan staan de controleurs meteen op de stoep. Maar dit kan gewoon doorgaan?” Vader Nico: „Moeten we dan alles maar accepteren?” Zoon Christian: „Het beleid moet veranderen.”

De wolf is een beschermde diersoort. Van jacht kan geen sprake zijn. En dus zijn er programma’s en experimenten om te leren leven met de wolf. Enkele van de meest gepropageerde maatregelen zijn het plaatsen van hekken met stroomdraad, en de introductie van kuddewaakhonden ter bescherming van schapen.

„Je moet het een wolf niet te gemakkelijk maken”, zegt ecologisch adviseur Frans van Bommel. „Beschouw deze maatregelen als slot op de deur, zoals tegen inbrekers. Door deze maatregelen merken wolven dat het moeilijk is om bij een schaapskudde te komen. Zo verklein je de kans op schade.”

Sinds enkele maanden loopt er een experiment met waakhonden bij twee schaapskuddes in Overijssel, onder meer op het Wierdense Veld, een heidegebied bij Nijverdal. Hier weidt herder André Kühn zijn schapen, in opdracht van Landschap Overijssel, dat het gebied beheert. De schapen worden ’s avonds en ’s nachts vergezeld van Pyrenese berghonden en honden van het ras Akbash; beide taaie rakkers die de wolven met veel geblaf op afstand moeten houden.

Bewaking van schapen door Pyrenese berghond.
Foto’s Schapenboer Kalter en Rien Zilvold
Door wolf doodgebeten schapen van boer Nico Kalter.
Foto’s Schapenboer Kalter en Rien Zilvold

Kühn: „De proef loopt heel goed. Maar het probleem is de mens. De mensen moeten van de honden wegblijven. Ik maak dagelijks mee dat de honden ’s avonds worden geaaid. Er worden zelfs kinderen over het hek getild! Ik zeg: het zijn geen knuffeldieren. Er gaan jaren van training overheen voordat ze geschikt zijn om de schapen te bewaken. Als ze in die jaren worden aangehaald door mensen, zullen ze de neiging verliezen de schaapskudde te verdedigen, ook tegen wolven.”

Gouden poten

De schaapskudde is voor het Wierdense Veld „van wezenlijk belang”, legt terreinbeheerder Evert Dijk van Landschap Overijssel uit. De schapen grazen ongewenste begroeiing weg en houden het natuurgebied open. „Zo breiden we het heideterrein langzaam maar zeker uit.” Schapen houden het terrein open zonder de bodem te vertrappen. „Dat is waarom van schapen wordt gezegd dat ze gouden poten hebben”, zegt herder André Kühn.

De waarde van de kudde is voor Landschap Overijssel reden om de proef, ingesteld in opdracht van de provinciale uitvoeringsorganisatie BIJ12, van harte te steunen. „Wij heten de wolf welkom”, zegt terreinbeheerder Dijk. „Hij voelt zich kennelijk thuis en dat is een succes voor ons natuurbeheer. Maar we willen ook de schapen beschermen.” En dus zijn niet alleen dure honden aangeschaft, maar ook stroomdraad; een „wolvenkerend raster” voor 16.000 euro. „Dat geld hebben we met moeite kunnen opbrengen.”

Vader en zoon Kalter schudden het hoofd om alle preventieve maatregelen. „Dat gaat nooit helpen”, zegt zoon Christian. „Als je wolven met honden wilt tegenhouden, dan moet je wel heel veel honden hebben. Dan moet je de hondenbrokken in silo’s aanvoeren.” En hoe hou je die hond in toom? „Wat doet zo’n hond als er iemand door een weiland loopt?”

De vraag is verder of het wenselijk is het platteland vol te zetten met stroomdraad, stelt moeder Lucia. „Moeten wij mensen straks achter hekken wonen? Komen wij straks achter de tralies?” Stroomdraad helpt volgens Christian Kalter sowieso niet. Hij pakt zijn telefoon en toont weer een filmpje, dit keer van een wolf die met een compleet schaap in de bek over een raster springt.

Vader Nico Kalter: „Er zijn steeds meer roofdieren in Nederland. De vossen. De dassen. De marters. De roofvogels. Vroeger zette je de auto stil als je een buizerd zag. Nu is dat normaal. Wij zijn liefhebbers van de natuur. Nederland is te klein voor al die roofdieren.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie Onbehaarde Apen: Wat zoekt de wolf in Nederland?
U kunt zich ook abonneren via iTunes, Stitcher, Spotify of RSS.

Vreedzame omgang

De schade door de wolf is dit jaar toegenomen. Maar is nog altijd peanuts vergeleken met de vergoedingen die worden uitgekeerd voor schade door andere diersoorten, vooral ganzen. Gaat het bij ganzen dit jaar opnieuw om miljoenen euro’s, bij de wolf is dat enkele tienduizenden euro’s. Er is een platform van wolvenkenners, Wolven in Nederland, dat pleit voor „conflictarm samenleven van mens en wolf”. Veel zou al gewonnen zijn met voorlichting, stelt een van de oprichters, ecoloog Roeland Vermeulen. „De weerstand tegen wolven is het grootst als wolven zich voor het eerst weer in een land hebben gevestigd. Dat zag je in Zweden, dat zag je in Duitsland. Naarmate mensen aan de aanwezigheid van wolven gewend zijn, neemt de weerstand af.”

Een vreedzame omgang met wolven is goed mogelijk, meent Vermeulen, als schapen waar mogelijk ’s nachts op stal worden gezet, als er stroomdraad wordt geplaatst, en als goed getrainde honden de kudde bewaken. Dat de wolf door sommigen wordt gezien als een ‘moordmachine’, kan Vermeulen best begrijpen. „Als een wolf in een kudde terechtkomt, vluchten de schapen en dat vluchten zet de wolf aan om steeds een ander schaap te pakken. Datzelfde zie je met een vos in een kippenhok; daar kunnen de kippen niet weg, en worden allemaal gepakt.” Uit sprookjes kennen we de wolf als een groot boos dier, maar in werkelijkheid, stelt ecoloog Vermeulen, is het een familiedier, dat de mens liefst mijdt. „De wolf is zo vaak bejaagd dat de schuwste wolven zijn overgebleven. De kans is vrij klein dat mensen een wolf tegenkomen. Maar als het gebeurt, blijf dan rustig. Ik zeg altijd: geniet ervan.”

Correctie (11 oktober 2018): In een eerdere versie van dit artikel werd door een geïnterviewde gerefereerd aan een filmpje waarin wolven supermarktbezoekers bang maken. De authenticiteit van het filmpje is niet te achterhalen, om die reden is de passage verwijderd.

    • Arjen Schreuder