Maakten superheldenfilms de wereld klaar voor Donald Trump?

Superhelden en populisme Donald Trump is een superheld in het diepst van zijn gedachten. Maakt Hollywood de wereld rijp voor het populisme van sterke leiders, van links en rechts?

Illustratie Fokke Gerritsma

Hollywood heeft president Donald Trump voortgebracht. Dat suggereert tenminste de gerenommeerde filmhistoricus Peter Biskind in zijn prikkelende nieuwe boek The Sky is Falling. How Vampires, Zombies, Androids and Superheroes Made America Great For Extremism.

Bij de Oscars presenteert Hollywood zich graag als een bolwerk van progressief Amerika, dat bij monde van sterren als Meryl Streep en George Clooney een boodschap van inclusivisiteit en tolerantie de wereld instuurt. Maar dat is niet het hele verhaal. De meeste invloed oefent de amusementsindustrie niet uit met de Oscars – en ook niet met de films die bij die Oscars in de prijzen vallen. De echte motor van de industrie zijn ongekend succesvolle fantasy-series zoals Game of Thrones, de zombieserie The Walking Dead, en de eindeloze reeks superheldenfilms van vooral de Marvel Studios, waarvan The Avengers momenteel het meest succesvol zijn. Daarmee bereikt Hollywood het échte grote publiek.

Dat amusement heeft zich de afgelopen tien, vijftien jaar volgens Biskind – hij schreef eerder de klassieker Easy Riders, Raging Bulls over Hollywood in de jaren zeventig – meer en meer toegelegd op nóg extremere situaties, extremere helden en extremere ontknopingen. In veel van die films en televisieprogramma’s is gevestigde orde al lang dood en begraven. Van de overheid valt niets te verwachten: die is in handen van futloze bureaucraten of geïnfiltreerd door regelrechte slechteriken.

Denk allereerst aan het cynische, inktzwarte beeld van het perfide functioneren van de Amerikaanse politiek in de Netflix-serie House of Cards, dat zich nog wel in een versie van de ‘echte’ wereld afspeelt. In superheldenfilms zijn het de verklede ‘enhanced individuals’ zoals Captain America, Thor en Iron Man, die niet alleen de wereld, maar vaak het hele heelal moeten behoeden voor de ondergang, terwijl de Amerikaanse regering en de Verenigde Naties zijn geïnfiltreerd door superschurken. In The Walking Dead, dat zich na de zombie-apocalyps afspeelt, zijn er geen instituties – staat, kerk of gezin – meer over om op terug te vallen; mensen moeten zichzelf maar zien te redden.

Totale dominantie

Op schermen voltrekt zich keer op keer het armageddon en de Apocalyps. Dat is natuurlijk allemaal niet nieuw; superhelden en zombies gaan al heel wat jaren mee. Maar wat wél nieuw is, is de totale dominantie van deze genres in de entertainment-industrie, en hoe weinig andersoortig vermaak er nog tegenover staat.

Dat blijft volgens Biskind allemaal niet zonder gevolgen. Natuurlijk zijn politieke en economische factoren in de eerste plaats verantwoordelijk voor Trumps succes. Maar Trump is ook zeer behendig in het aanwenden van de mythologie van de populaire cultuur in zijn eigen voordeel. De manier waarop hij zich presenteert aan zijn kiezers speelt in op zo’n populair archetype: hij is een multimiljonair met uitzonderlijke gaven; een charismatische playboy en een ijdeltuit die zijn rijkdom misschien niet altijd op een ethische manier heeft vergaard. Maar juist daarom begrijpt hij hoe de wereld in elkaar zit. Inmiddels heeft hij het licht gezien en bezweert hij zich met hart en ziel in te willen zetten voor de kleine man.

Alleen een sterke held kan de natie redden. Dat is een heroïsche, maar ook eenzame taak. Bij zijn inauguratiebal danste Trump met Melania op Frank Sinatra’s My Way; precies de boodschap die hij wil afgeven. Dat profiel komt aardig dicht in de buurt van voormalig wapenfabrikant, thans wereldredder Tony Stark; alias Iron Man van Marvel. Hij heeft zelfs een naar zichzelf vernoemde wolkenkrabber in New York (‘Stark Tower’). En Iron Man is weer een variant op de biografie van Bruce Wayne, oftewel Batman, van concurrent DC Comics.

Wat heeft het vermaak van Hollywood steeds meer naar de randen gedreven en weg uit het midden? Het succes van betaalzenders en streaming-diensten heeft ermee te maken. Klassieke Amerikaanse televisiezenders hielden zich nog aan allerlei geschreven en ongeschreven regels en taboes. David Chase, bedenker en drijvende kracht van de baanbrekende HBO-serie The Sopranos, werkte daarvoor jarenlang voor de ‘oude’ televisie. „Wat ik problematisch vond is dat het altijd ging om de instituties”, zo haalt Biskind hem aan in The Sky is Falling. „Je had de rechtbank, de school, het politiebureau, het Witte Huis. Er bestond een wanhopige behoefte om te bewijzen dat de autoriteiten in ons land echt het beste met ons voorhebben, dat ze niet incompetent zijn, maar juist toegewijd. Sommigen drinken misschien wat te veel, anderen zitten achter vrouwen aan, maar uiteindelijk kon het ze echt iets schelen.”

Dat ging Chase in The Sopranos heel anders doen. Maffiabaas Tony Soprano heeft veel problemen in zijn leven, maar politie en justitie behoren daar nauwelijks toe. De autoriteiten spelen nauwelijks een rol in de serie. Nog niet zo lang geleden, zo merkt Biskind op, zou het volstrekt ondenkbaar zijn dat een van de meest populaire televisieseries zou gaan over een brave huisvader die zich opwerkt tot meedogenloze drugsbaas, zoals in Breaking Bad. Welkom in het tijdperk van de antiheld.

Chase is een maker die vagelijk van links kwam en tegen de gevestigde orde aanschopte. Maar het werkelijke probleem is niet zozeer links of rechts, maar dat er nog maar zo weinig mensen zijn in Hollywood en daarbuiten die de gevestigde orde (‘de mainstream’) willen verdedigen. Het midden is ondertussen aardig leeggelopen. Trump en zijn voormalige politieke influisteraar Steve Bannon presenteren zich immers ook bij voorkeur als buitenstaanders, die verwikkeld zijn in een heroïsch gevecht tegen de gevestigde orde in Washington (‘Drain the swamp’). Michael Moore en Steve Bannon kunnen elkaar de hand schudden als het gaat om hun populistische diagnose dat het hele politieke systeem tegen de vlakte moet.

Trump is zelf te oud om direct gevormd te zijn door superheldenfilms. Daarvoor komen eerder westerns uit zijn jeugd in aanmerking. Tijdens zijn verkiezingscampagne maakte Trump een stop in Iowa bij het John Wayne Museum. Bannon omschrijft westerns als ‘Amerikaanse mythen’ die Amerikanen kunnen leren ‘hoe je een man moet zijn’.

In de klassieke western is de revolverheld, vaak belichaamd door John Wayne, de held die met geweld orde en vrede schept in een nederzetting in de woestenij. Maar aan het einde van de film moet hij wegrijden naar de ondergaande zon, omdat dan het tijdperk van de rechtsstaat aanbreekt. En hij is een man met een erecode: John Wayne zou nooit een tegenstander in de rug schieten. Dat is de structuur van klassiekers The Man Who Shot Liberty Valance en The Searchers, die volgens Biskind de mainstream-waarden van de Verenigde Staten belichaamden.

In de jaren zeventig veranderde dat. Clint Eastwood – als cowboy en als politieman Dirty Harry – rekende af met het kwaad via zijn blaffer. De rechtsstaat is een bureaucratisch echec gebleken. Wie gerechtigheid zoekt, zal dat zelf met geweld moeten afdwingen. Met die duistere boodschap heeft Eastwood vervolgens grote invloed gehad op de meer volwassen richting die het superheldengenre vanaf jaren tachtig is ingeslagen.

„Clint Eastwood heeft meer gevoel voor wat we zouden moeten doen met superhelden dan wie dan ook in de stripwereld”, zei Frank Miller. Hij was de auteur van het baanbrekende The Dark Knight Returns; de belangrijkste bron voor de superserieuze Batman-films van Christopher Nolan, die duidelijk inspeelden op de angsten en spanningen van de ‘war on terror’.

Eastwoods Dirty Harry was destijds omstreden omdat hij als politieman, rechter en beul in eigen persoon optrad. De belangrijkste filmcriticus van dat moment, Pauline Kael, beschuldigde Eastwood ervan een ‘facistoïde film’ te hebben gemaakt. De meeste superhelden zijn ook zulke ‘vigilantes’. Maar dat is tegenwoordig zo ingeburgerd, dat er nauwelijks meer debat over plaatsvindt.

De discussie gaat vooral over diversiteit in superheldenfilms. Maar een diverse cast, en zelfs hier en daar een scène waarin superhelden een keer mogen falen, verandert aan de onderliggende structuur niet zo heel veel. De boodschap blijft hetzelfde en wordt keer op keer herhaald: alleen superhelden kunnen de wereld nog redden.

    • Peter de Bruijn