Opinie

    • Peter de Bruijn

‘The Swimmer’: al 50 jaar onderschat

Peter de Bruijn Briljante films die een verjaardag vieren, hebben amper aandacht nodig. Het 50-jarig jubileum van ‘The Swimmer’ dreigt wel ongemerkt voorbij te gaan. Peter de Bruijn vindt dat jammer: de film is weliswaar geen meesterwerk, maar komt wel dicht in de buurt.

Toen Columbia Pictures vijftig jaar geleden The Swimmer uitbracht met Burt Lancaster in de hoofdrol, had de studio geen idee wat ze met de film moest beginnen. Columbia prees de film nogal onhandig aan als „een ongewone film” en „een film waarover gepraat zal worden”. Met als climax van de promotiecampagne: „Als u praat over The Swimmer, praat u dan over u zelf?”

Dat gesprek kwam er nauwelijks. De recensies waren gemengd en weinig mensen gingen The Swimmer zien. Zo’n valse start wordt in de filmgeschiedenis later zelden goedgemaakt. Oude films die aandacht krijgen als er weer eens een mooi rond getal is bereikt, zijn zelden films die hernieuwde aandacht ook nodig hebben, omdat ze nooit zijn vergeten. Dit jaar zijn 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick (50 jaar), Grease (40 jaar) met John Travolta en Olivia Newton-John en The Big Lebowski van Joel en Ethan Coen (20 jaar) al uitgebreid gememoreerd. Maar het vijftigjarige jubileum van The Swimmer dreigt onopgemerkt voorbij te gaan.

Het gegeven van The Swimmer – gebaseerd op een beroemd kort verhaal van John Cheever – is tamelijk bizar. Lancaster speelt Ned Merrill: een sportieve, atletische man, die een comfortabel bestaan heeft opgebouwd als succesvol reclameman. Hij besluit op een zonnige dag om vanaf het huis van vrienden via al de tussenliggende zwembaden van zijn buren en bekenden naar huis te gaan; zwemmend. Bij elk zwembad dat hij aandoet pakt hij een borrel. Gaandeweg blijkt dat het leven Lancaster helemaal niet zo toelacht, zoals hij zelf wanhopig graag wil geloven.

Lancaster omschreef de film zelf treffend als „Dood van een handelsreiziger in een zwembroek.” Net als in het beroemde toneelstuk van Arthur Miller wordt de waan en eigenwaan van Ned Merrill laag voor laag afgepeld.

Nog tijdens de opnamen werd de jonge regisseur Frank Perry van de film gehaald. Sydney Pollack kreeg de opdracht om anoniem aanvullend materiaal te draaien. Producent Sam Spiegel eiste een nieuw happy end aan de film, maar daar stak Lancaster een stokje voor. Spiegel liet vervolgens zijn naam van de film afhalen. De laatste draaidag moest Lancaster, een van de eerste Hollywoodsterren die zijn eigen films ging produceren, uit eigen zak betalen.

Onvoorspelbare Hollywoodfilm

The Swimmer is misschien niet helemaal een meesterwerk, maar komt daar wel dicht in de buurt. Sommige visuele elementen van The Swimmer zijn gedateerd, zoals het veelvuldige in- en uitzoomen en overdadig gebruik van soft focus. Het licht is niet altijd consistent, waardoor zichtbaar blijft dat sommige opnamen later zijn gemaakt. Maar Lancaster speelt hier een van de grote rollen van zijn leven. En een Hollywoodfilm die zo onvoorspelbaar is, die elementen heeft van zowel een droom als een nachtmerrie en die ook nog eens raakt aan ernstige thema’s als de leegte van de consumptiemaatschappij, het narcisme van een man in een midlifecrisis, alcoholisme en geestelijke wanen – dat is tot op de dag van vandaag bepaald geen alledaagse gebeurtenis. Redenen genoeg voor een verjaardagsfeest.

Peter de Bruijn is filmrecensent.
    • Peter de Bruijn