Pauze voor de ruimtetelescoop: de Hubble heeft nog maar twee werkende gyroscopen...

De beroemde Hubble-ruimtetelescoop draait even in de ‘veilige modus’. De vierde van zijn zes gyroscopen is uitgevallen. De NASA zint op een oplossing.

Hubble-foto van sterrenstelsel NGC 1275 omringd door rode gas-filamenten, die op hun plaats worden gehouden door het magnetisch veld van het stelsel, op 250 miljoen lichtjaar van de aarde. Het hele beeld is ongeveer 260.000 lichtjaar breed .

Astronomen zullen het eventjes zonder de Hubble-ruimtetelescoop moeten doen. In de nacht van vrijdag op zaterdag heeft een onderdeel van het standregelsysteem – een zogeheten gyroscoop – het namelijk begeven.

Onverwacht kwam dit niet: het betreffende onderdeel werkte al een tijdje niet zo goed meer. De ruimtetelescoop, die al sinds 1990 op bijna 600 km hoogte om de aarde draait, heeft zichzelf nu in ‘veilige modus’ gezet, in afwachting van nadere instructies.

Een gyroscoop is – simpel geformuleerd – een snel ronddraaiende tol waarvan de as altijd dezelfde kant op blijft wijzen. Normaal gesproken maakt het standregelsysteem van de ruimtetelescoop gebruik van drie van deze ‘tollen’ om het instrument heel nauwkeurig te kunnen richten.

Bekijk veel beroemde Hubblefoto’s op Telescoop Hubble is vandaag jarig

Omdat het nogal cruciale, maar door de permanente beweging nogal slijtage-gevoelige onderdelen zijn, is Hubble uitgerust met zes gyroscopen. Tijdens de diverse onderhoudsbeurten die de ruimtetelescoop mettertijd heeft ondergaan is bijna steeds de complete set vervangen. Voor het laatst is dat in 2009 gebeurd.

De laatste onderhoudsbeurt van de Hubble Ruimtetelescoop, in mei 2009, met de spaceshuttle Atlantis: astronauten John Grunsfeld (rechts) en Andrew Feustel in volle actie. NASA

Van die laatste set zijn er inmiddels drie defect, en een vierde vertoont nu kuren. Als deze laatste niet meer kan worden opgestart, zou de ruimtetelescoop het met twee werkende gyroscopen toekunnen. Met ondersteuning van een ander instrument – de fine guidance sensor – kan hij dan met wat beperkingen toch zijn waarneemprogramma afwerken. Diezelfde tactiek is in 2005 ook al eens toegepast.

Omdat het in dat geval voor de bruikbaarheid van de ruimtetelescoop niet heel veel uitmaakt of er met één gyroscoop wordt gewerkt of met twee, heeft NASA al aangegeven om dan nóg een gyroscoop uit te zetten. Deze kan dan als reserve worden gebruikt, wat Hubble’s levensduur aanzienlijk zou verlengen.

Wat de uitkomst ook zal zijn, het einde van Hubble is weer wat dichterbij gekomen. Reparaties aan het bijna dertig jaar oude instrument zijn, sinds het opdoeken van het spaceshuttle-programma in 2011, niet meer mogelijk.

Lees ook: Opmars van de aardse reuzentelescopen

Voor astronomen is het te hopen dat de beide laatste gyroscopen het nog jaren volhouden, want Hubble’s gedoodverfde opvolgers – de James Webb Space Telescope (JWST) en de Wide Field Infrared Survey Telescope (WFIRST) – hebben veel vertraging opgelopen. De eerste wordt op z’n vroegst in 2021 gelanceerd en het voortbestaan van laatstgenoemde staat zelfs compleet op de helling. De volgende generatie van ‘reuzentelescopen’ die momenteel op aarde worden gebouwd is niet voor 2024 gereed.

    • Eddy Echternach