Metershoge ijsmessen maken landen op Europa lastig

Astronomie

De Jupitermaan Europa ziet eruit als een gladde ijsbal, maar is in werkelijkheid misschien een stekelbol, met scherpe messen van ijs.

Penitentes in de hoge Andes. Foto iStock

Wetenschappers zouden heel graag een kijkje nemen op de intrigerende Jupitermaan Europa, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Nieuw onderzoek wijst erop dat een landing op deze ijswereld een hachelijke onderneming zou kunnen zijn. Mogelijk staan metershoge ‘messen’ van ijs in de weg.

Het oppervlakte van Jupitermaan Europa, gefotografeerd door de NASA-sonde Galileo in 1998. Het beeld is 350 km breed. NASA/JPL-Caltech/ SETI Institute

Met een middellijn van ruim 3100 kilometer is Europa ongeveer net zo groot als ‘onze’ maan. Dat is ook wel zo’n beetje de enige overeenkomst. In plaats van een pokdalig oppervlak bezaaid met inslagkraters heeft deze Jupitermaan een ogenschijnlijk gladde korst van bevroren water – met de nodige scheuren, dat wel.

Lees ook: Er lekt zout door de barsten in Europa’s steenharde ijskorst

Volgens planeetwetenschapper Daniel Hobley van de universiteit van Cardiff en drie collega’s van Amerikaanse instituten is het allerminst zeker dat de ijsmaan overal zo glad is als hij lijkt. De omstandigheden binnen een brede gordel langs de evenaar zijn zodanig dat er sublimatie optreedt. Op het ‘warmst’ van de dag gaat het ijs er rechtstreeks in dampvorm over.

Dit erosieproces verloopt niet gelijkmatig. Kleine oneffenheden in het ijsoppervlak kunnen in gebieden waar de zon rond de middag hoog aan de hemel staat uitgroeien tot brede, relatief dunne bladen van ijs. Deze metershoge structuren, die ook op aarde voorkomen, doen van een afstand denken aan een menigte knielende bedevaartgangers. Daarom worden ze penitentes genoemd – het Spaanse woord voor boetelingen.

Op aarde ontstaan penitentes op hoogvlakten rond de evenaar, zoals in de Andes, waar de lucht heel droog is. Hun merkwaardige vorm danken ze aan de hoogstaande zon waarvan het licht schampend langs de opstaande wanden gaat, en daardoor de tussenliggende bodem extra opwarmt. Hierdoor sublimeert het ijs van de wanden relatief langzaam, en het ijs aan de voet ervan juist relatief snel.

De modelberekeningen van Hobley en zijn collega’s, maandag gepubliceerd in Nature Geoscience, laten zien dat de omstandigheden rond de evenaar van Europa heel geschikt zijn voor de vorming van penitentes.

Of ze er ook echt zijn komen we pas als te weten NASA-ruimtesonde Europa Clipper ergens tegen het einde van het volgende decennium bij deze Jupitermaan aankomt. Landen zal deze ruimtesonde niet, maar hij kan wel detailfoto’s van het oppervlak maken. Dat is overigens niet het hoofddoel van deze ruimtemissie, die vooral moet onderzoeken of er onder de dikke ijskorst van Europa een oceaan van vloeibaar water schuilgaat.

    • Eddy Echternach