Opinie

    • Hanco Jürgens

Duitsland moet zich niet door de AfD laten provoceren

Duitsland De AfD spant een val en de andere Duitse partijen lopen er telkens in, schrijft Hanco Jürgens.

Bondskanselier Merkel verlaat de Bundestag nadat de CDU/CSU-fractie op 25 september het voorzitterschap van haar rechterhand Volker Kauder na dertien jaar onverwacht beëindigde. Foto Michael Kappeler/AFP

De Duitse politiek is bevangen door angst voor het populisme. Al maanden loopt ieder debat over vluchtelingen en integratie hoog op. Regeringspartijen ruziën openlijk. En er is maar één partij die ervan profiteert: de AfD.

Hoewel de Duitse economie draait als nooit tevoren en het aantal vluchtelingen sinds 2015 drastisch is gedaald, strompelt Merkels vierde kabinet, de ‘Grote Coalitie’ van CDU/CSU en SPD, van het ene incident naar het volgende. Maar door al dat brandjes blussen en ruzies sussen heeft de kiezer steeds minder zicht op het beleid.

Dat Merkels vertrouweling Volker Kauder als fractievoorzitter in de Bondsdag onverwacht werd afgestemd, leidde in dit klimaat dan ook meteen tot bespiegelingen over het einde van het tijdperk-Merkel.

Ook het recente bezoek van de Turkse president Erdogan was omgeven door grote ophef over incidenten: van de fotograaf die tijdens de persconferentie werd afgevoerd omdat hij een T-shirt droeg met een opschrift voor persvrijheid, tot aan de minister-president van Noordrijn-Westfalen die Erdogan op een kaal vliegveld in plaats van een kasteel moest ontvangen.

Catastrofe voor CSU

Met de verkiezingen in Beieren, zondag 14 oktober, dient zich de volgende verrassing aan. Hoewel er in eerste instantie niet zo veel aan de hand leek – behalve dat de rechts-populistische AfD ook hier voor het eerst in het parlement zitting zou nemen – dreigen deze verkiezingen nu uit te lopen op een catastrofe voor de CSU. De Beierse christen-democraten hebben dat vooral aan zichzelf te wijten. Indachtig het adagium van oud-partijleider Franz Josef Strauss dat er „rechts van de CSU geen ruimte mag zijn voor enige andere democratisch gelegitimeerde beweging” gingen zij de verkiezingsstrijd in met gestrekt been, om te doen wat anderen niet was gelukt: de AfD uit het deelstaatparlement weren.

Horst Seehofer, CSU-partijleider en Merkels minister van Binnenlandse Zaken, stelde voor om vluchtelingen die elders geregistreerd zijn aan de grens terug te sturen. Het stuitte op Merkels veto. Waarna Seehofer wilde opstappen en alsnog bleef om de coalitie te redden, maar zo wel alsnog ‘ruimte op rechts’ liet voor de AfD. Volgens de peilingen belooft het het slechtste verkiezingsresultaat voor de CSU sinds 1950 te worden. Nu al maken de nieuwe Beierse minister-president Markus Söder en oude rot Seehofer elkaar verwijten over wie de schuld daarvan moet dragen: ‘Berlijn’ of ‘München’.

Lees ook: ‘CSU, wees christelijk én sociaal’

Het toont opnieuw hoe moeilijk de gevestigde partijen het hebben met de strategie van ‘doelgericht provoceren’ door de AfD, die het thema migratie en vluchtelingen hoog op de agenda weet te houden. Gezien het verleden is het begrijpelijk, zeker nadat tijdens de rellen in Chemnitz in augustus bleek dat deze partij niet alleen openstaat voor de bezorgde burger, maar ook voor extreem-rechts.

Vicieuze cirkel

Het is voor de middenpartijen van het grootste belang dat de vicieuze cirkel wordt doorbroken. Het maatschappelijke debat en de erachter liggende angst voor de terugkeer van het bruine gevaar weerhoudt hen er echter van om afstand te nemen van elk incident dat in de media wordt uitvergroot. Nu trappen ze vol overtuiging in de door de AfD opgezette val. Zo reageerde de SPD als door een wesp gestoken op de samenwerking van AfD en Pegida in Chemnitz.

Oud-partijvoorzitter Martin Schulz hield in de Bondsdag een geëmotioneerd betoog waarin hij stelde dat AfD-leider Alexander Gauland „op de mestvaalt van de Duitse geschiedenis hoort”. En SPD-Bondsdaglid Johannes Kahrs adviseerde de AfD om eens in de spiegel te kijken om dan meteen te zien wat er in Duitsland in de jaren twintig en dertig is gebeurd.

Na deze vergelijking verliet de AfD-fractie de plenaire zaal van de Bondsdag. Wetend dat zij vooral profiteert van ruzie in de tent.

De grootste regeringspartij, de CDU, steekt er nu bleekjes bij af. De verwijten dwingen Angela Merkel voortdurend in het defensief. Zij is niet in staat om haar kiezers een geloofwaardig toekomstperspectief te bieden. Dat gaat niet alleen op voor Duitsland zelf, maar ook voor de Europese Unie waar nu al jaren wordt gebakkeleid over thema’s als de bankenunie of de herverdeling van vluchtelingen. Dat op deze dossiers geen vooruitgang wordt geboekt verzwakt Merkels imago verder.

Defensief doormodderen brengt geen oplossing. Willen de regeringspartijen niet ook nog bij de volgende deelstaatverkiezingen worden afgestraft, zoals die in Hessen op 28 oktober, dan moeten ze snel een aantal knopen doorhakken. Ze moeten op zoek naar een geloofwaardige balans tussen idealen en realisme – tussen de Gesinnungsethik en de Verantwortungsethik, zoals Max Weber het noemde – zodat de kiezer weer vertrouwen krijgt in de politiek. De Duitse democratie kan best tegen een stootje.

    • Hanco Jürgens