Pechtold per direct weg als leider D66

D66-partijleider Alexander Pechtold vertrekt na twaalf jaar als politiek leider van D66, zo maakte hij vandaag bekend op het partijcongres. “Het is tijd voor een nieuwe generatie.” Dinsdag kiest de Tweede Kamer-fractie een nieuwe fractievoorzitter.

D66 congres waar Alexander Pechtold (D66) bekend maakte af te treden als partijleider en fractievoorzitter van de Tweede Kamer. Foto David van Dam

Alexander Pechtold treedt per direct terug als politiek leider van D66. De politicus maakte dat zaterdag bekend op het partijcongres van D66 in Den Bosch. „Het is tijd voor een nieuwe generatie”, zo zei hij. Dinsdag kiest de Tweede Kamer-fractie een nieuwe voorzitter.

Pechtold nam het besluit afgelopen maart al, zo liet hij in zijn afscheidsspeech op het partijcongres weten:

“Na de verkiezingen van 2017 had ik één duidelijk doel. Mijn einddoel: D66 in het kabinet brengen. (…) We zijn een jaar verder. Onze bewindspersonen drukken hun stempel. Onze ideeën vinden hun weg naar de samenleving. Onze fractie van negentien is goed uit de startblokken gekomen. (…) En is nu klaar voor een nieuwe fase. Na 12,5 jaar maak ik als partijleider de balans op en concludeer ik: ik heb alles gegeven, we hebben er alles uitgehaald, het is tijd voor nieuw leiderschap.”

Pechtold werd in 2006 gekozen tot lijsttrekker van D66 en voerde de partij sindsdien vier keer aan bij de Tweede Kamerverkiezingen. Hij was daarmee een van de langstzittende leiders van een politieke partij in het parlement. Ook was Pechtold vanaf 2005 anderhalf jaar minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties, als opvolger van de tussentijds vertrokken Thom de Graaf. Wat Pechtold nu gaat doen is nog onbekend.

Niet onverwacht

Het leek al een tijdje een rol die minder goed paste bij D66-leider Alexander Pechtold: een Tweede Kamerfractie leiden van een partij die meedoet in de regering. De politicus die in de oppositie vooral opviel door zijn gevatheid en door zijn scherpe aanvallen op PVV-leider Geert Wilders – ook al in de tijd dat ándere politici nog dachten dat je dat beter niet kon doen – maakte het afgelopen jaar een steeds vermoeidere indruk.

Zo was er zijn optreden in een debat over de dividendbelasting en de beruchte ‘memo’s’: waren die er nu wel of niet? Pechtold had eerder gezegd dat hij die memo’s nooit had gezien en in de plenaire zaal bleef hij, nogal moeizaam, volhouden dat het om „partijstukken” ging van de VVD en dat hij dus niet had gelogen. „Wat ik me nu de hele tijd afvraag”, zei GroenLinks-leider Jesse Klaver zuchtend bij de interruptiemicrofoon, „zou oppositieleider Pechtold genoegen hebben genomen met deze antwoorden?”

Voor Wilders is het daarna makkelijk scoren. Hij komt ook naar de microfoon en zegt: „U liegt alles bij elkaar. Over uw penthouse en nu weer over dit stuk.” Pechtold reageert klagerig. Wilders laat hem niet uitpraten, zegt hij. Wilders speelt op de man. Hij zegt ook dat Wilders „vaak zelf zo onbetrouwbaar” is en dat hij hoopt dat de PVV gedecimeerd wordt. Wilders zegt daarop: „U bent, meneer Pechtold, een heel klein mannetje.”

Lees ook: Wie moet Alexander Pechtold opvolgen?

Omstreden Schevenings appartement

Het appartement in Scheveningen dat Pechtold had gekregen van een Canadese diplomaat, zonder dat te melden in het geschenkenregister van de Tweede Kamer, was volgens de D66-fractievoorzitter zelf een privézaak. Het werd óók een zwakke plek. En hoeveel ongemakkelijke ‘privézaken’ kan een politiek leider hebben zonder dat zijn partij daar in de peilingen of bij de volgende verkiezingen onder lijdt? Of zonder dat zijn eigen partijgenoten denken dat de partij eronder lijdt?

Als iets een privézaak is, dan is het wel een liefdesrelatie. Toch was het de berichtgeving in Story en Privé, over zijn affaire met een D66-duoraadslid uit Meppel, die Pechtolds positie nog zwakker maakte. In Den Haag zwegen D66’ers erover, buiten Den Haag bleek er onder D66-politici onvrede over te zijn. Onder hen bleek ook al het verhaal rond te gaan dat Pechtold op het punt stond om te vertrekken. Op het Binnenhof waren die geruchten er ook – vooral door de soms uitgebluste indruk die Pechtold maakte in debatten.

Het is een kunst, weet elke oud-politicus, om op tijd te vertrekken uit de politiek. Niet te vroeg – welke successen loop je dan misschien mis? Maar ook zeker niet te laat. Bij Pechtold lijkt dat kunstje te zijn mislukt.

Wageningen

Alexander Pechtold werd geboren in Delft, op 16 december 1965. Na het gymnasium studeerde hij kunstgeschiedenis en archeologie aan de Universiteit van Leiden. In 1994 zet hij zijn eerste stappen in de lokale politiek, voor D66 wordt hij lid van de gemeenteraad in Leiden en drie jaar later wethouder. In 2003 verhuist hij naar Wageningen, waar hij burgemeester wordt. Hij wordt ook partijvoorzitter van D66. Eén telefoontje brengt hem in 2005 naar Den Haag: hij mag Thom de Graaf opvolgen als minister voor Bestuurlijke Vernieuwing. Het is in die tijd dat hij de Haagse politiek in het maandblad Opzij „vuil en vunzig” noemt, tot grote irritatie van zijn collega’s. Zijn ministerschap geldt als weinig succesvol. Hij wint daarna wel de lijsttrekkersverkiezing van Lousewies van der Laan. Het verschil: 257 stemmen.

Het was de tijd waarin er van D66 weinig meer over was. De deelname aan het kabinet-Balkenende II, met het CDA en de VVD, was de partij slecht bekomen. In de peilingen staat D66 soms zelfs op nul zetels, bij de verkiezingen in 2006 worden het er uiteindelijk drie. Pechtold, die eerder nog ‘kereltje Pechtold’ werd genoemd, groeit uit tot dé oppositieleider van het Binnenhof. Vooral door zijn felle kritiek op Wilders. Pechtold trekt zijn partij uit het electorale dal, hij behaalt de ene verkiezingsoverwinning na de andere.

Van naïeve naar slimme en gehaaide partij

Onder leiding van Pechtold verandert ook het imago van de partij – van naïef naar slim en zelfs gehaaid. In de tijd dat het kabinet-Rutte II op zoek moet naar steun van andere partijen, omdat het zelf geen meerderheid heeft in de Eerste Kamer, toont Pechtold zich een gewiekst onderhandelaar. Collega’s die hem daar meemaken vertelden eerder aan NRC hoe daar de hele trukendoos openging: stemverheffing, telefoon op tafel gooien, zwaaien met de armen. „Pechtold en theater horen bij elkaar”, zei SGP’er Elbert Dijkgraaf daarover. „Aan tafel lijkt het soms of alsof de tv-camera’s nog draaien. Die uitbundige stijl is heel effectief.”

Of het nu alleen de nieuwe rol was, als leider van een coalitiepartij, die Pechtold het afgelopen jaar anders maakte, minder fel en energiek? Al vanaf het begin van de kabinetsformatie, na de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2017, maakt Pechtold op de andere partijen aan tafel een wat ongeïnteresseerde en steeds vaker een vermoeide indruk. Hij kijkt veel naar het plafond, veel naar zijn telefoon.

Rutte III: regeringsdeelname

In Rutte III heeft D66 zes bewindslieden, de partij zit met 19 zetels in de Tweede Kamer. Maar Pechtold straalde niet meer. Pijnlijk was vooral de afschaffing van het raadgevend referendum, waar zijn partij groot voorstander van was. En het is een D66-minister, Kajsa Ollongren, die de afschaffing door de Tweede en Eerste Kamer leidt.

In juli van dit jaar stelt schrijver en oud-D66-leider Jan Terlouw in NRC dat de D66-fractie „angstig” doet over de krappe meerderheid van Rutte III in de Tweede Kamer. Hij zegt: „Pechtold stelt zich wel heel erg op als de hoeder van het kabinet.” Terlouw denkt ook terug aan zijn eigen vertrek en zegt: „Toen ik er zo lang had gezeten als Pechtold merkte ik: de kritiek neemt toe, journalisten vinden je niet meer nieuw.” Niks aan te doen, zegt Terlouw, je hebt als politicus nu eenmaal een „houdbaarheidsdatum”.

Die zomer is de D66-top daar boos over. Terlouw, blijkt nu, had wel gelijk.

Correctie (8 oktober 2018): In een eerdere versie van dit artikel stond dat D66 zes ministers in het kabinet-Rutte III heeft. Dat klopt niet, het gaat om zes bewindslieden (drie ministers en drie staatssecretarissen). Dit is hierboven aangepast.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie Haagse Zaken: D66, regeren blijft halveren
U kunt zich ook abonneren via iTunes, Stitcher, Spotify of RSS.
    • Petra de Koning
    • Barbara Rijlaarsdam