Opinie

Nobelprijzen

De wereld heeft helden nodig als voorbeeld en inspiratie

De Britse punkrock groep The Stranglers verkreeg op slag wereldfaam met het nummer No more heroes. Het was het eind van de Koude Oorlog en de tijden waren zo somber dat een hele generatie serieus dacht dat er geen toekomst was. Geen helden meer, en bovendien no future, het motto van die dagen.

Maar dat blijkt veertig jaar later mee te vallen; de nucleaire oorlog bleef uit. En bovendien is er in ieder geval nog steeds de breed gedeelde hoop dat helden wel bestaan. Dat bleek deze week weer eens met het toekennen van de jaarlijkse Nobelprijzen. Eminente onderzoekers ontvingen deze hoogste onderscheiding voor hun werk aan lichtdeeltjes (het optische pincet), immuuntherapie tegen kanker en aan enzymen en bacteriofagen.

NRC roemde de scheikundigen zelfs als ‘supermensen’ die de evolutie beheersen. Om te voorkomen dat het publiek denkt dat het hier om wereldvreemde Willie Wortels gaat die fundamenteel onderzoek doen waar niemand wat aan heeft, benadrukte het Nobelcomité dat de Nobelprijs Scheikunde naar onderzoek gaat met veel praktische toepassingen.

In meer dan een eeuw zijn de Nobelprijzen uitgegroeid tot een instituut dat zijn weerga niet kent. En het is zonder meer toe te juichen als op deze manier excellente wetenschapsbeoefening wordt gestimuleerd.

Tegelijkertijd is duidelijk dat de wetenschappelijke disciplines die de Zweedse chemicus en industrieel Alfred Nobel (1833-1886) in zijn testament uitkoos voor de prijzen die zijn naam zouden dragen, een weerspiegeling zijn van wat in de tweede helft van de negentiende eeuw belangrijk gevonden werd. Menswetenschappen, bijvoorbeeld, die daarna tot ontwikkeling kwamen, zullen voor inspiratie andere bronnen moeten aanboren.

Natuurlijk, Alfred Nobel had ook oog voor de letterkunde, maar helaas laat dit jaar op dit terrein het Nobelcomité zelf verstek gaan. Als gevolg van een uit de hand gelopen #metoo-rel in eigen gelederen, wordt de prijs niet uitgereikt. Wat overigens ernstig afbreuk doet aan de status van deze prijs. Dat er een initiatief op gang is gekomen om een alternatieve Nobelprijs voor de literatuur uit te reiken is weliswaar sympathiek, maar voor de laureaat zal dat in december bij de uitreiking toch een schrale troost zijn ¬– al was het maar omdat het prijzengeld aanzienlijk lager zal uitvallen.

Meest omstreden is de Nobelprijs voor de vrede, vanwege de vaak politieke strekking. De Amerikaanse oud-president Barack Obama en de Myanmarese politica Aung San Suu Kyi illustreren dat het toekennen van de Nobelprijs voor de vrede aan actieve politici geen garantie is voor goed gedrag. Obama ontketende een drone oorlog, en Suu Kyi steekt geen vinger uit voor de vervolgde moslim minderheid van de Rohingya in haar land.

Overigens is ook het thema van de wereldvrede een typische echo van het fin de siècle. Alfred Nobel had als wapenfabrikant grote belangstelling voor de toenmalige vredesbeweging, aangedreven door zijn vriendschap met de destijds befaamde radicale pacifiste Bertha von Suttner, schrijfster van de roman Die Waffen nieder! Suttner, die bijdroeg aan de totstandkoming van het Internationaal Hof van Arbitrage in het Vredespaleis in Den Haag, ontving zelf de onderscheiding in 1905, als eerste vrouw. Nobel koesterde niet veel illusies over de menselijke inborst. Hij geloofde toen al dat alleen afschrikking met de zwaarste wapens de mensheid van oorlog kan weerhouden.

Vrijdag werd de Nobelprijs voor de vrede gedeeld door een vrouw en een man: Nadia Murad en Denis Mukwege, voor hun strijd tegen de inzet van seksueel geweld als oorlogswapen. Ditmaal zal de toekenning van de Nobelprijs voor de vrede terecht op brede instemming kunnen rekenen. Der Spiegel schreef bijvoorbeeld dat de prijs voor beide winnaars eigenlijk aan de late kant is. De Jezidi Murad was slachtoffer van verkrachting door IS-terroristen en ontketende daarop een campagne tot aan de VN toe. En de Congolese arts Mukwege staat verkrachte vrouwen met gevaar voor eigen leven bij, en vraagt internationaal aandacht voor hun lot. Zij zijn het bewijs dat er inderdaad nog steeds echte helden zijn in deze wereld. En dat zij als inspirerende voorbeelden in de schijnwerpers staan, is te danken aan het kapitaal van Alfred Nobel – en het ideaal van Bertha von Suttner.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.