‘Ik word nu echt niet het Orakel van Wageningen’

Vertrek Pechtold Voor de D66’ers op het partijcongres was Pechtolds vertrek zaterdag een verrassing. Als vertrouwelingen hem komen omhelzen, verandert de stemming.

Foto David van Dam

Het begint met een knuffel van Roger van Boxtel. Om half vijf ’s middags slaat de vertrouweling van Alexander Pechtold plotseling geruststellend zijn armen om de D66-partijleider heen. Onbedoeld hét signaal dat het toch geen doodnormaal congres zal worden voor de D66’ers, bijeen in de Brabanthallen in Den Bosch. Tot die tijd was het gegaan als altijd. Er waren toespraken van de voorzitter van de jongerenafdeling, de partijvoorzitter en van bewindspersonen. Er waren deelsessies en eindeloze rijen met insprekers over moties en amendementen.

Niet lang na de knuffel van Van Boxtel kondigt Alexander Pechtold zijn vertrek aan, hij was 12,5 jaar partijleider. Al hing het nieuws al wat langer in de lucht, voor veel congresgangers in Den Bosch komt het tóch als een verrassing. Alleen als je vooraan in de zaal zit, kun je het aan zien komen, het laatste half uur.

Lang wachten

Al Pechtolds vertrouwelingen verzamelen zich voor zijn speech naast het podium, onder wie spindoctors en woordvoerders die al lang niet meer voor hem werken. De fractiemedewerkers lopen onrustig heen en weer. Partijprominenten, onder wie minister Sigrid Kaag, worden gauw nog naar een plek op de voorste rij gedirigeerd. Andere Kamerleden, die de hele dag op de eerste rijen hadden gezeten, blijven ineens aan de zijkant staan. Zoals de zichtbaar gespannen Pia Dijkstra en Paul van Meenen. Pechtold zelf probeert ontspannen over te komen, maar iets in zijn uitstraling verraadt hem.

Hij moet ook lang wachten. Het programma is flink uitgelopen door de discussies over moties. Verschillende programmaonderdelen zijn dan al geschrapt. Nadat in allerijl afscheid is genomen van Letty Demmers, de oud-partijvoorzitter, en Thom de Graaf, de oud-fractievoorzitter van D66 in de Eerste Kamer, is om tien over vijf – ruim een half uur later dan gepland – eindelijk Pechtold aan de beurt.

Tranen

Eenmaal op het podium is meteen duidelijk dat hij vertrekt. Hij begint over 2006, toen hij werd gekozen als partijleider. „Het was op ons congres in Den Haag. Dáár begon het. Dáár begon het avontuur. En vandaag, vandaag eindigt het.” Een minutenlange staande ovatie volgt. Bij Pechtold staan de tranen in zijn ogen.

Lees ook: Pechtold per direct weg als leider D66

Maar er komt ook meteen een kwinkslag: „Aan het applaus te horen hoef ik dit besluit niet te heroverwegen.” Een verwijzing naar de omstreden afschaffing van de dividendbelasting, een dag eerder door premier Rutte in ‘heroverweging’ genomen.

Hij bezweert dat hij zijn besluit al in maart heeft genomen, aan de eettafel met zijn kinderen die zich daarop bezorgd hadden afgevraagd of hij voortaan ook doordeweeks hun huiswerk zou gaan overhoren. Zijn vertrek heeft niets te maken met de recente publicaties over zijn privéleven, zegt Pechtold. „Na 12,5 jaar maak ik als partijleider de balans op en concludeer ik: ik heb alles gegeven, we hebben er alles uitgehaald, het is tijd voor nieuw leiderschap.”

Zo nu en dan stopt Pechtold even. Om met tranen in zijn ogen weer verder te gaan, bijvoorbeeld bij zijn terugblik op een „mooie nazomeravond in september 2010”, toen hij naar het Groningse Oldambt was gereden waar D66’er Pieter Smit burgemeester was geworden. „We leverden eindelijk weer een burgemeester buiten de Randstad. Voor mij dé bevestiging dat de partij op de weg terug was.” In april van dit jaar, zegt Pechtold dan hevig geëmotioneerd, reed hij weer naar Oldambt. „Nu voor de begrafenis van Pieter. Ik heb hem daar geëerd voor wat hij voor mij was: het symbool van de wederopstanding van D66.”

Lees ook: ‘Een markant politicus’ en ‘een plezierig mens’: reacties op het vertrek van Pechtold

Geen columnpjes

Dinsdag neemt Pechtold afscheid in de Tweede Kamer. Diezelfde dag kiest de D66-fractie een nieuwe voorzitter. Welke rol Pechtold voor zichzelf ziet weggelegd in de toekomst? Hij belooft aan de zaal „volledige betrokkenheid”, leden mogen hem mailen of bellen. Aanbellen zelfs. Maar, zegt hij: „Geen ijdeltuiterij in de media. Geen goedbedoeld geouwehoer aan talkshowtafels. Geen kritische columnpjes. Ik heb nul ambitie om door het leven te gaan als het Orakel van Wageningen.”

Hij wil zijn opvolgers niet voor de voeten lopen, besluit Pechtold. „Ik realiseer me heel goed: partijleider zijn is een grote verantwoordelijkheid. Maar oud-partijleider zijn vraagt misschien nog wel meer van je.”

Na zijn afscheidstoespraak loopt Pechtold het podium af, omhelst partijgenoten. Door de boxen klinkt Don’t stop the music van Rihanna. Om zeven uur in de avond wordt het podium afgebouwd. De mensen die dat doen, hebben zelf muziek meegenomen: Een Wilde Wereld van de Règâhs. ‘Kom bij me kleine, kom maar schuilen, kijk uit, de weg zit vol met kuilen’.

Ondertussen spreekt Alexander Pechtold met journalisten.

Waarom stopt u?

„Als politicus denk je na over wat je doet, ik deed dat vooral in de recessen. Ik ben bijna 53, ik heb heel lang op het nationale podium mogen figureren. Het is niet dat ik geen zin meer heb. Maar na 12,5 jaar partijleiderschap is de opdracht die ik mezelf had gesteld, die ik kreeg van leden en kiezers, wel voltooid. We haalden negentien zetels in de Tweede Kamer, regeren na een lange formatie mee. Eindelijk lukte dat. Ik wilde dat zien slagen. Toen ik begon zat ik in het kabinet (als minister van Bestuurlijke vernieuwing, red.) en nu zit D66 weer in een kabinet. Je moet altijd nadenken over je eigen effectiviteit, houdbaarheid heet dat dan zo mooi.

Wanneer heeft u bedacht dat u wilde stoppen?

„De beslissing om te stoppen viel vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart. Toen vroeg ik me af: hoe lang wil ik dit nog? Ik heb een katholieke achtergrond, maar kennelijk hebben katholieken in Nederland een calvinistische inslag. Ik dacht: nog een keer er tegenaan, de gemeenteraadsverkiezingen. Maar dat is dan wel de laatste keer. Ik realiseer me dat je het goede moment niet kunt kiezen. De goede plek wel. En dat is hier, bij de leden.
Een van de redenen dat ik in de Kamer wilde blijven, is dat ik dan zelf mijn moment kon bepalen. Ik wilde dat dit kabinet uit de startblokken kon komen, dat ik verantwoording kon afleggen bij de Algemene Politieke Beschouwingen. Nu gun ik de partij een nieuw hoofdstuk.”

De afgelopen tijd ging publiciteit over D66 ook over u en uw privéleven. Heeft dat een rol gespeeld?

„Nee. Ik heb dit besluit al in maart genomen. Ik weet dat ik een publiek figuur ben, maar dat betekent niet dat je ook publiek bezit bent.”

Hoe kijkt u terug op het verhitte politeke debat?

„Je raakt er nooit aan gewend. Ik houd zelf van een politiek stevig debat. Maar ik heb mezelf wel eens afgevraagd: snappen mensen nog waar we mee bezig zijn als ze dit horen of zien? Maar daar droeg ik zelf aan bij, daar ben ik zelf onderdeel van geweest. Ik heb alleen geprobeerd het op mijn eigen manier te doen.”

Vrijdag bleek de afschaffing van de dividendbelasting onzeker, premier Mark Rutte gaf aan de maatregel te ‘heroverwegen’. Heeft dat meegespeeld in uw keuze?

„Ik ben komende maandag gewoon bij het coalitieoverleg. Ik snap dat er interesse is in de heroverweging van de afschaffing van de dividendbelasting. Dus ze zullen nog een keer naar me moeten luisteren. Maar ik denk bij afgelopen vrijdag vooral terug aan het klimaatakkoord, waar we ongelooflijk grote stappen hebben gemaakt. Dat was niet gelukt als D66, en mag ik ook complimenten geven aan de ChristenUnie, niet in de coalitie had gezeten.”

Brengt uw vertrek de stabiliteit van het kabinet in gevaar?

„We hebben de tijd genomen in de formatie, zeven maanden. We hebben er veel in geïnvesteerd. En die zesenzeventigste zetel, waar ook ik bang voor was, is eigenlijk nog geen week een probleem geweest. Ik vind dat er een mooi regeerakkoord ligt met coalitiepartners waar we goed zaken mee kunnen doen. Het is lang niet altijd ideaal. Maar we werken samen, vinden compromissen… het is bijna een zeldzaamheid in de huidige politiek.”

Wie moet uw taak overnemen?

„Er zijn veel collega’s in de fractie, er is zowel ervaren als jong talent dat het zou kunnen. Maar het is aan de fractie om daar dinsdag een besluit over te nemen.”

    • Lamyae Aharouay
    • Barbara Rijlaarsdam