Linnen en verf zijn overbodig in tijden van digitale kunst

Lopen over een deinende bloemenzee die verandert in een onderwaterwereld – met digitale kunst verovert het Japanse teamLab de wereld. „Digitale technologie bevrijdt kunstenaars van fysieke beperkingen.”

Installatie Beyond Limit van teamLab, deze zomer in Parijs Foto EPA

Het is uitzonderlijke kunst. Gemaakt door een collectief met vijfhonderd leden. Gewaardeerd door zowel 5- als 95-jarigen. Reagerend op de aanwezigheid en het gedrag van kijkers (die zo deel gaan uitmaken van het kunstwerk). Nagenoeg onverkoopbaar door de immense omvang en de benodigde kostbare apparatuur. En non-existent zodra de stekker uit het stopcontact gaat.

Het Japanse teamLab (zonder beginkapitaal) verovert met zijn digitale kunst de wereld. In Parijs stonden belangstellenden afgelopen zomer in de rij voor hun overzichtstentoonstelling in La Villette, een evenementenhal aan de rand van het centrum. In Tokio opende het collectief in juli teamLab Borderless, een permanente tentoonstellingsruimte ter grootte van twee voetbalvelden, waar een selectie uit hun vijftig video-installaties wordt vertoond. Vrijwel tegelijkertijd kwam de aankondiging dat in augustus 2019 ook in New York een groot teamLab-complex de deuren opent.

Eind 2001 werd teamLab opgericht door vijf studenten van de Universiteit van Tokio. Pas in 2011 maakte het collectief zijn artistieke debuut in een galerie in Taiwan. Nog eens vier jaar duurde het voor in 2015 de eerste tentoonstelling in Japan openging. Die show trok in vier maanden tijd een half miljoen bezoekers. Sindsdien rijgen de internationale exposities zich aaneen en is het collectief steeds verder uitgedijd. In een vier etages tellend gebouw in Tokio werken nu honderden kunstenaars, programmeurs, 3D-animators, ingenieurs, architecten, webdesigners en andere creatievelingen aan nieuwe installaties.

Lees ook: Neem plaats onder een digitale waterval in nieuw Japans museum

De leden van teamLab noemen zichzelf ‘ultra-technologen’. Hun ambitie is om kunst, wetenschap, technologie en creativiteit met elkaar te verbinden. Mede-oprichter Toshiyuki Inoko (1977), een natuurkundig ingenieur, is doorgaans de spreekbuis van het collectief. Digitale technologie bevrijdt kunstenaars van fysieke beperkingen, verkondigt Inoko in elk interview. Linnen, verf en andere traditionele kunstenaarsbenodigdheden zijn overbodig geworden. Digitale technologie is een hulpmiddel voor verandering, zegt hij, een platform om complexe ideeën en details tot uitdrukking te brengen op een veel directere manier dan met schilderijen en beeldhouwwerken mogelijk is.

„Digitale kunst verbroedert”, zegt Inoko ook. „Smartphone en laptops sluiten gebruikers af van hun directe omgeving. Onze kunst brengt mensen juist nader tot elkaar.” Dat komt volgens hem omdat bezoekers door hun aanwezigheid en gedrag het kunstwerk mede vormgeven. „Zo gaan ze elkaars aanwezigheid juist waarderen.”

Bloemenspoor

Evenementenhal La Villette in Parijs, begin juli. In een donkere, hoge ruimte speelt een van de nieuwste installaties van teamLab: Universe of Water Particles on a Rock where People Gather. Een virtuele jungle met vlinders tot op het plafond en een grote waterval. Door de ruimte klinkt zen-achtige synthesizermuziek, vermengd met vogelgeluiden en ruisend water.

De bezoekers lopen over een deinende, steeds van kleur veranderende bloemenzee, gemixt met het snelstromende water van de waterval. Iedere bezoeker laat een gekleurd bloemenspoor achter. Wie stil blijft staan, of tegen de achterwand een hand in de waterval steekt, verandert in een rots waar het water omheen gaat stromen.

Het digitale wonderland windt kinderen op, al hollend proberen ze zoveel mogelijk vlinders aan te raken. Volwassen bezoekers zijn vooral druk met selfies maken.

Tien minuten later verandert de jungle geleidelijk in een onderwaterwereld. In deze nieuwe installatie worden de bezoekers omringd door walvissen en scholen met kleine visjes, waarvan de koers met handbewegingen kan worden beïnvloed.

De Amerikaanse Pace Gallery vertegenwoordigt teamLab sinds vier jaar. Het geeft de status van het collectief aan, want met negen vestigingen verdeeld over drie continenten en een fabelachtige stal van kunstenaars is Pace een van ’s werelds belangrijkste kunsthandels.

Living Digital Forest and Future Park, in 2017 te zien in BeijingFoto EPA

Nu landen avant-gardekunstenaars wel vaker bij vooraanstaande galeries. Maar bij teamLab moest directeur Marc Glimcher wel even iets overwinnen, vertelde hij in 2016 aan The New York Times. De soms Efteling-achtige installaties van teamLab brachten hem bij de eerste kennismaking in verwarring. „Dit is helemaal géén kunst, dacht ik eerst. Tot ik besefte dat dát, die verwarring, juist een authentieke kunstervaring is.” Volgens Glimcher dwingt het Japanse collectief ons om de definitie van kunst te herzien.

teamLab draagt bij aan het vooruitstrevende imago van Pace. Maar het werk verkopen is best lastig. Ja, een monitor met een video, of een wandvullend videoscherm met de golven van een eindeloos deinende zee, dat is te doen. Maar welke verzamelaar heeft een lege hal bij zijn huis voor een grote, interactieve video-installatie? En de installatie- en onderhoudskosten met de peperdure beamers en de benodigde detectietechnologie spelen spelen vast ook een rol.

Kaartje: 25 euro

Het collectief exposeert vooral in particuliere musea met machtige sponsors. Om voldoende inkomsten te genereren is het collectief ook begonnen met het openen van eigen tentoonstellingsruimten. Met de forse entreeprijzen – in Tokio kost een kaartje voor teamLab Borderless omgerekend 25 euro – financiert de groep de activiteiten. Alle inkomsten worden naar verluidt gelijkelijk verdeeld over de vijfhonderd aangesloten leden.

In Tokio opende teamLab Borderless, een enorme expositieruimteFoto EPA

Volgens oprichter Inoko verandert digitale kunst de wijze waarop met ruimte in musea en galeries wordt omgegaan en hoe bezoekers kunst waarderen. Het collectief denkt ook over buitenprojecties in steden, om het contact tussen passanten te verbeteren, net als ze dat met de museum-installaties doet.

Emily Ansenk, directeur van de Kunsthal in Rotterdam, volgt teamLab al een jaar of zes. In Tokio heeft ze twee installaties bezocht en in juli ging ze in Parijs naar de expositie in La Villette.

Het werk verkopen is lastig. Wie heeft daar nou ruimte voor?

Op conferenties voor de museale wereld in de Verenigde Staten, Australië en Europa is teamLab de afgelopen jaren dikwijls gepresenteerd als de heilige graal, zegt Ansenk. „Vijf jaar geleden was dat ook zeker waar. Maar in Parijs vroeg ik me onlangs toch af of de originaliteit niet enigszins begint te verdampen. Het was me te veel een expositie en te weinig een meeslepende ervaring.”

Ansenk wilde in de Kunsthal de installatie Koi Infinity Pond tonen. In een verduisterde ruimte waden bezoekers op blote voeten door enkelhoog water. De ‘vijver’ is gevuld met digitale, vrolijk gekleurde koikarpers. Als een karper tegen een bezoekersbeen zwemt, spat hij in bloemen uiteen. De vijver vult zich met steeds meer karpers.

Lees ook: De augmented vakantie: van een levensechte jungle tot het oude Parijs

Ansenk: „Twee werelden komen bij elkaar: de fysieke ervaring van in het donker door water lopen samen met een fantasievolle beeldervaring. Wat mij betreft is het hun mooiste installatie.”

De onderhandelingen met teamLab liepen echter stuk op de hoge kosten, zegt Ansenk. Alleen de installatiekosten bedroegen al 900.000 euro. „En dat was dan het culturele tarief.”

De digitale kunst van teamLab is permanent te ervaren in teamLab Borderless, gehuisvest in het Mori Building Digital Art Museum in Tokio. Zie: borderless.teamlab.art. TeamLab exposeert doorgaans op tal van plekken in de wereld. De dichtstbijzijnde tentoonstelling t/m 6 jan. is in het private museum Amos Rex in Helsinki. Zie: amosrex.fi. Voor video’s van de tientallen installatie’s van het kunstcollectief zie hun site: teamlab.art

    • Arjen Ribbens