Illustratie Armand Bakx

‘Russen plenair voor gek gezet’

Interview Voor zijn geloofwaardigheid moest het Westen wel reageren op de onbehoorlijke Russische spionage, zegt oud-MIVD-functionaris Sergei Boeke. Moskou krijgt nu het signaal: Nederland staat niet alleen.

Ademloos keken inlichtingenexperts toe hoe MIVD-baas Onno Eichelsheim en minister Ank Bijleveld (CDA, Defensie) afgelopen donderdag opmerkelijk veel details gaven over een actie tegen vier Russen. De dienst had de vier mannen in april op heterdaad betrapt. In Den Haag wilden de vier inbreken op het digitale netwerk van de OPCW, de VN-waakhond op het gebied van chemische wapens. Meteen nadat de Russen waren betrapt en gearresteerd waren op een naburig parkeerterrein, werden ze het land uitgezet. Details van de operatie, tot en met een taxibonnetje uit Moskou aan toe, werden deze week aan de binnen- en buitenlandse pers getoond.

Een ongekend open presentatie, zo was het oordeel van inlichtingen-deskundigen zoals Sergei Boeke. „Zoiets gebeurt echt zelden”, zegt Boeke die (cyber)veiligheidsvraagstukken doceert aan de Haagse vestiging van de Leidse universiteit. Tot 2013 werkte Boeke zelf bij de MIVD. Met hem blikken we terug op de gebeurtenissen van deze week.

Lees ook: Door blunders verliezen Poetins inlichtingendiensten hun ‘coole’ imago

Waarom gaf de MIVD zo veel openheid?

„Dat heeft te maken met de escalatie in de verhoudingen van het Westen met de Russen. Daarin zijn twee dingen gaande. Allereerst is er een soort hyperactiviteit van Russische inlichtingendiensten. Daarbij worden steeds meer grenzen overschreden: het platleggen van een Frans tv-station, van een energiecentrale in Oekraïne, bemoeienis met de Amerikaanse verkiezingen, het belagen van mensen met zenuwgas zoals Sergej Skripal in Salisbury. En dan nu een poging tot inbraak in de VN-instelling in Den Haag.

Daarnaast is er de veranderde politieke context. Rusland en het Westen zijn tegenover elkaar komen te staan, door de Russische inname van de Krim en het neerschieten van de MH-17. Dat alles dwingt het Westen ertoe grenzen te stellen. Dat zag je al in de reacties op de vergiftiging van Skripal.

In 2006 kon de Russische overgelopen spion Aleksandr Litvinenko nog worden vermoord met polonium, waarschijnlijk op bevel van de Russische president Poetin, zonder dat daar een stevige reactie van de Britten op volgde. Maar na de aanslag op Skripal wees het Westen maar liefst 150 Russische diplomaten uit.

Om geloofwaardig te blijven moet je als Westen reageren als de grenzen van behoorlijk statelijk gedrag telkens worden overschreden. Nu gebeurde dat door ongebruikelijke openheid van zaken te geven en de Russen plenair voor gek te zetten.”

Waarom waren de Russen zo slordig in hun operatie zoals het prijsgeven van allerlei details?

„Dat zouden ze in Washington of Tel Aviv waarschijnlijk nooit doen. De Russen weten dat de FBI en Mossad boven op hun activiteiten zitten. Nederland zien ze als een land waar ze niet veel voorzorgsmaatregelen hoeven nemen. De kans dat de Russen hier gepakt worden is minder groot. En als ze gepakt worden, zijn de gevolgen ook minder ernstig. In 2011 is een Nederlandse F-16-vlieger gepakt en veroordeeld , omdat hij de Russen belangrijke informatie wilde verkopen. Die kwestie is toen buiten de publiciteit afgehandeld. ”

Riskeerde de MIVD met de openheid tegenmaatregelen van Moskou?

„Daar lijkt van te voren over te zijn nagedacht. Door de internationale afstemming van de MIVD-presentatie met de Britten, de Amerikanen en de NAVO, ging er een signaal naar Moskou: Nederland staat hierin niet alleen.”

Diende de MIVD-actie niet vooral de agenda van de FBI en de Britten? De FBI die president Trump wil laten zien dat de Russen wel degelijk een groot gevaar zijn? De Britten die in de clinch liggen met Moskou over Skripal?

„Dat zal zeker een rol gespeeld hebben. De FBI wil inderdaad graag de Russische dreiging steeds zichtbaarder maken, hetgeen Trump juist niet wil. Londen zit in een moeilijk parket in de Brexit-onderhandelingen. Het Verenigd Koninkrijk wil laten zien dat ze Europa qua inlichtingen veel te bieden hebben. Vandaar ook dat ze met het nieuws kwamen dat zij de MIVD op het spoor hadden gezet van de Russen. Ik kan me dus voorstellen dat Washington en Londen Nederland verleid hebben om deze opmerkelijke stap van openheid te zetten, al kwam het Nederland zelf ook goed uit. We waren tot nu toe vrij zacht in het aanspreken van de Russen.”

De VS zullen het niet leuk hebben gevonden dat Nederland de Russen liet gaan, terwijl de FBI hen op een ‘Wanted’-lijst had geplaatst.

„De Amerikanen realiseren zich ook wel dat die Russen toch nooit gepakt gaan worden. Als Nederland de vier had vastgehouden, wat theoretisch had gekund, dan had de regering er wel een groot diplomatiek incident van gemaakt. De Russen zijn nu genoeg belachelijk gemaakt. En de mannen om wie het gaat, kunnen niet meer vrij reizen. Bovendien gaven de in beslag genomen telefoons en laptops heel interessante informatie prijs.”

Londen en Den Haag werkten nauw samen in deze operatie. Gaat de Brexit dat veranderen?

„Niet op korte termijn. Daarvoor is de inlichtingenrelatie te goed. Maar als de politieke sfeer vergiftigd wordt door een harde Brexit, kan dat op den duur wel invloed hebben. Dan zal Nederland beseffen dat er op het continent meer te halen valt qua samenwerking met Fransen, Duitsers, Zweden of Denen.”

    • Kees Versteegh