Prehistorische vrouwenhanden kneedden kleitokens

Archeologie

Mysterieuze kleihompjes van zo’n tienduizend jaar oud waren de voorlopers van het spijkerschrift.

Zes van de pakweg 10.000 jaar oude mysterieuze kleihompjes. Foto Journal of Archaeol. Science

Vele duizenden kleine kleivoorwerpjes zijn teruggevonden bij opgravingen in het Midden-Oosten. Ze zijn een paar centimeter groot en soms wel tienduizend jaar oud. En niemand weet wat de functie was. Speelstukken, boekhoudhulpmiddelen of toch orakelstenen? Bij de oudste voorwerpen gaat het vooral om drie vormen: bol, schijf en eivormig. Andere zijn ook piramidevormig.

Twee archeologen uit de VS en Turkije hebben nu de vingerafdrukken op 38 van deze voorwerpjes nauwkeurig onderzocht. De kleihompjes komen uit het Anatolische vroege landbouwdorp Boncuklu Höyük (9.500-8.500 v. Chr). In dat dorp zijn er ongeveer duizend teruggevonden, overal verspreid, maar zelden binnenshuis. En nog steeds is de functie niet duidelijk, maar de twee ontdekten wel dat de voorwerpen hoofdzakelijk door vrouwen gemaakt zijn: 30 tegen 5. Eentje was door een kind gemaakt. Het geslacht van de makers is af te leiden uit de dikte van de huidribbels in de vingerafdrukken. Mannen hebben per mm2 meer ribbels dan vrouwen, zo schrijven de twee in het Journal of Archaeological Science. Bij twee ‘tokens’ viel de ribbeldichtheid in het overgangsgebied tussen man en vrouw.

Dankzij dit onderzoek staat buiten kijf dat de voorwerpjes met de hand gemaakt zijn. En dus bewust. Sommige archeologen dachten aanvankelijk dat het afvalproducten waren, of dat ze toevallig zijn ontstaan doordat iemand op een stukje klei ging staan.

Werktuigverdeling

Ook is duidelijk dat er een werkverdeling was in deze vroege landbouwdorpen: de kleivormpjes werden immers vooral door vrouwen gemaakt. Het is niet te achterhalen of het ook vooral vrouwen waren die de kleistenen gebruikten, voor het tellen van graan of andere producten, of wellicht voor het voorspellen van de toekomst. „We kunnen ook niet uitsluiten dat de vrouwen van Boncuklu Höyük de belangrijkste spelers van spelletjes waren in hun samenleving, met behulp van deze alom aanwezige voorwerpjes”, schrijven de archeologen.

Lees ook Ongeletterde herders schreven met geheugensteentjes

Vanaf 3.500 v. Chr. kwamen er veel meer verschillende vormen en werden ze vaak bewaard in klei-enveloppen, ongetwijfeld als weerslag van een handelstransactie: ieder token stond bijvoorbeeld voor een zak graan of een vat olie. Later werden er bij wijze van inhoudsopgave aan de buitenkant van die klei-envelop tekens ingekrast. Die ‘abstracte’ tekens namen de plaats in van de concrete tokens: het spijkerschrift was geboren, zo’n zesduizend jaar na de eerste verschijning van de kleivormpjes.

    • Hendrik Spiering