Door blunders verliezen Poetins inlichtingendiensten hun ‘coole’ imago

De blunders van zijn inlichtingendiensten zijn slecht nieuws voor president Poetin. Het is de vraag of ze nu minder agressief gaan opereren.

Foto NRC Studio

Je ziet ze overal in Moskou, en je herkent ze vaak al van ver. Kort haar, slank, sportief postuur. Dure Italiaanse jas over een frisblauw pak. Ze rijden in een zwarte Toyota Landcruiser, of een Mercedes G-klasse met geblindeerde ramen. Staan de letters EKCh in het nummerbord? Grote kans dat het een auto is van de veiligheidsdienst FSO of van de inlichtingendienst FSB.

Ten tijde van de Sovjet-Unie was de geheime dienst KGB gevreesd en gehaat. Maar tijdens de bijna twintig jaar dat Poetin aan het bewind is hebben de inlichtingendiensten niet alleen aan macht, maar ook aan status gewonnen. De Russische president – zelf een oud-KGB’er – schildert zijn carrière bij de geheime dienst af als onbaatzuchtig werk in dienst van het vaderland. Een baan bij de diensten staat garant voor een goed salaris en uitstekende perspectieven.

Twee vriendinnen werden ooit in een bar aangesproken door goedgeklede mannen die meteen vertelden dat ze werkten voor de FSB. De jonge vrouwen hielden er sterk rekening mee dat het bluf was, zo vertelde een van hen. Voor veel Russen zijn de diensten cool.

Lees ook dit artikel over de vier betrapte Russen: ‘Wanted by the FBI’, staat er bij hun foto’s

Hoongelach

De afgelopen maanden heeft het glimmende blazoen van Ruslands geheime diensten echter aan glans verloren. De aanslag op oud-spion Sergej Skripal in Salisbury met een zeldzaam zenuwgif was spectaculair, maar mislukte – Skripal overleefde. Bovendien wist de Britse justitie de agenten achter de aanslag, ‘Aleksandr Petrov’ en ‘Roeslan Bosjirov’ (die in werkelijkheid Anatoli Tsjepiga heet) te identificeren. Een interview met de Russische zender RT, waarin de twee GROe-agenten beweerden dat ze een toeristisch uitje hadden gemaakt, werd in Rusland met hoongelach ontvangen. Al weken worden er op sociale media homofobe grappen gemaakt over het GROe-‘stel’. Komiek Semjon Slepakov schreef een nummer over de ‘torenspits van Salisbury’ – een verwijzing naar Bosjirov, die de middeleeuwse kathedraal had genoemd als reisdoel. „We zijn geen misdadigers, maar pidorasy (een scheldwoord voor homo’s, red.)”, zingen de twee in Slepakovs spotliedje.

De persconferentie over de aanhouding van vier GROe-agenten in Den Haag leverde deze week verdere imago-schade op. Opnieuw gingen de gezichten van Ruslands geheim agenten de hele wereld over. De GROe’ers leken bovendien niet erg professioneel te hebben gewerkt. MIVD-directeur Onno Eichelsheim toonde een taxi-bonnetje uit Moskou, met daarop een adres nabij een GROe-hoofdkwartier in Moskou. Een van de agenten had de zoekgeschiedenis van de internetbrowser op zijn laptop vergeten te wissen – wat belangrijke aanwijzingen opleverde voor de motieven van de vier. Bij de aanhouding probeerde GROe-officier Aleksej Morenets zijn telefoon stuk te trappen. „Helaas voor hen zijn moderne telefoons steviger dan je zou verwachten”, zei Eichelsheim droog.

De roemruchte militaire inlichtingendienst GROe, te kijk gezet door een klein landje als Nederland – het zal voor veel Russen geen aangenaam beeld zijn geweest. Ook in het MH17-dossier is het Nederland dat Rusland de les leest, maar veel Russen geloven nog altijd niet dat hun militairen verantwoordelijk zijn voor het neerhalen van de Boeing 777 van Malaysia Airlines. Bij de zaak Skripal was dat aanvankelijk ook zo. Maar de foto’s die in Den Haag werden getoond spraken voor zich: Ruslands geheim agenten zijn opnieuw tegen de lamp gelopen.

Lees ook: ‘Russen plenair voor gek gezet’

Pensioenleeftijd

Dat straalt niet alleen af op de diensten, maar ook op de Russische president. Het was Poetin zelf die met grote stelligheid beweerde dat Petrov en Bosjirov gewone burgers zijn. Nu wordt er in Rusland niet zo zwaar getild aan een politieke leugen als in Nederland, maar een goed figuur slaat de president er niet mee. De afgelopen maanden lag Poetin toch al onder vuur, vanwege de verhoging van de pensioenleeftijd, die verzet oproept onder de Russische bevolking. Nu bladdert het imago van de diensten af – het hart van de Poetinistische staat.

De vraag is of dit betekent dat Moskou zich gaat matigen. In de afgelopen jaren zijn de Russische diensten steeds agressiever gaan opereren. Nu blijkt dat er ook een afbreukrisico is. De persconferentie in Den Haag werd voorafgegaan door een stevige verklaring van het Britse National Cyber Security Centre. Later op de dag kwam er een aanklacht van de Amerikaanse justitie tegen zeven GROe’ers (waaronder de vier die in Den Haag werden aangehouden). Washington zoekt een nieuwe aanleiding voor sancties tegen Rusland, zei plaatsvervangend minister van Buitenlandse Zaken Sergej Rjabkov. Dat was het oude verhaal. De vraag is of dat nog werkt. Uit onderzoek van het Levada-centrum blijkt dat 67 procent van de bevolking nog positief oordeelt over president Poetin – het laagste niveau sinds 2013.

    • Steven Derix