Mr Big laat ook een onschuldige bekennen

Infiltratie

Een ingenieuze undercovertechniek leidde tot veroordelingen. Maar de methode is óók risicovol, benadrukt expert Timothy Moore op een congres.

Foto iStock

Een moord beken je niet zomaar. De drempel is hoog. Schaamte, het risico op levenslang, de angst om je partner te verliezen, je kinderen, je baan, je sociale leven.

Maar wat nou als je al die drempels wegneemt? Als je verzeild raakt in een situatie waarin je kunt bekennen zonder gevolgen? Waarin bekennen zelfs kan leiden tot een mooier leven met nieuwe vrienden en dure auto’s? Als óntkennen je gedroomde leven juist in de war schopt?

Genoeg mensen die zullen bekennen, weet Timothy Moore, professor psychologie aan York University, Canada. „Zelfs mensen die de moord niet hebben gepleegd.”

Moore spreekt in een bovenzaaltje in Utrecht voor advocaten, rechters en officieren van justitie. Hij is één van de sprekers op een conferentie over de Mr Big-methode, een ingenieuze undercovertechniek die de politie gebruikt om een verdachte van zware delicten te laten bekennen. De verdachte wordt geïntroduceerd in een crimineel (nep-)milieu en later door ‘de grote baas’ onder psychische druk tot een bekentenis verleid.

De methode is in Canada ontwikkeld in de jaren 90 en sindsdien zeker 350 keer toegepast. Maar ‘Mr Big’ is omstreden want het risico op een valse bekentenis is aanwezig. Weinig landen maken er daarom gebruik van. Desondanks dook Mr Big in Nederland de laatste jaren plots in een handvol zaken op. Tot verbazing van advocaten, die zich met de nieuwe opsporingstechniek geen raad wisten, , bij gebrek aan richtlijnen. Professor Moore, dé Mr Big-expert, toog daarom op uitnodiging naar Nederland om samen met enkele strafrechtdeskundigen te wijzen op de risico’s.

Moord in Kaatsheuvel

Nederland hoorde over de Mr Big-methode voor het eerst bij de veroordeling van Wim S. voor de moord op zijn partner in Kaatsheuvel. In 2016 kreeg S. achttien jaar cel opgelegd na een bekentenis verkregen middels een maandenlange undercoveroperatie drie jaar eerder. Ene ‘Joep’, undercoveragent, knalde op de auto van Wim S. . Joep bezorgde S., die zonder baan zat, wat klussen bij een louche bedrijf en ze werden vrienden. S. mocht rijden in dure auto’s en verblijven in dure hotels en hij kon zelfs hogerop klimmen als hij aan de grote baas in Marbella, ‘Mr Big’, een moord zou opbiechten. Het plan was vooropgezet en vele undercoveragenten deden mee. De operatie kostte nogal wat, maar die bekentenis kwam er. Alleen, hoe betrouwbaar mag die heten?

Lees ook hoe de Mr Big-methode werd ingezet in de Posbank-zaak en het hoofdredactioneel commentaar over deze tactiek.

„Vergeet niet dat Mr Big in Canada ook tot terechte veroordelingen heeft geleid, die er anders nooit waren gekomen”, benadrukt Moore. Maar de methode ís riskant: „De overheid kan een situatie creëren waarin vooral kwetsbare mensen vals bekennen.” Agenten die maandenlang bezig zijn om zo’n operatie op te tuigen zijn gebrand op een bekentenis en „héél veel” is toegestaan. Moore: „Fysieke bewijsgaring verloopt nauwgezet: de plaats delict wordt afgezet, de forensisch deskundige trekt een handschoen aan. Maar bij psychologische bewijsgaring verloopt het anders.” Waarborgen die gelden bij een normaal verhoor, zoals het zwijgrecht, zijn er niet. En undercoveragenten zoeken de grenzen op. „Ze maken de verdachte afhankelijk, pompen zijn zelfbeeld op, garanderen hem geld, succes.” Of ze boezemen de verdachte juist angst in. In Canada, zegt Moore, zijn complete kofferbakmoorden in scène gezet om een verdachte te laten zien wat er gebeurt als hij niet loyaal is. Ook in Nederland zijn er zulke cowboyscènes geweest – in één geval voelde de verdachte zich zo geïntimideerd dat deze aangifte deed.

In Canada werden de richtlijnen voor het gebruik van de Mr Big-methode in 2014 aangescherpt. Dat gebeurde nadat een man op basis van de undercovertechniek ten onrechte was veroordeeld voor het verdrinken van zijn tweelingdochters – volgens de man per abuis. Mr Big had de armlastige man 25.000 dollar in het vooruitzicht gesteld als hij eerlijk was over de toedracht. Maar ontkennen was in de ogen van Mr Big sowieso een leugen. Dit ging de hoogste rechtbank te ver: die draaide een eerdere veroordeling terug en eiste dat voortaan beter wordt gekeken naar alle omstandigheden die tot een bekentenis hebben geleid. In Canada worden gesprekken tussen undercoveragenten en verdachten nu opgenomen met beeld en geluid.

Willen we dit?

Over zulke waarborgen is in de Nederlandse rechtspraktijk nog te weinig nagedacht, zegt Sven Brinkhoff, hoofddocent strafrecht aan de Open Universiteit en spreker op de conferentie. „De vraag die we éérst nog moeten beantwoorden is: wíllen we dit als land? En daarna moeten we nog nadenken over: hoe dan?”

Zo vertellen advocaten in de zaal gefrustreerd over de minimale mogelijkheden die ze ervaren om een Mr Big-verdachte te verdedigen. Achteraf gesprekken beluisteren tussen undercoveragent en verdachte, zoals in Canada, is niet mogelijk. De undercoveragent schrijft na elk contact alleen zelf een proces-verbaal. En op vragen over hun werkwijze geven de undercoveragenten, met pruik en vervormde stem, volgens de advocaten amper antwoord. Met als argument dat ze de methode niet willen prijsgeven.

Brinkhoff wijst op de IRT-affaire, die in de jaren 90 leidde tot een crisis in de opsporing. Toen ging het om gebrekkig toezicht op dubieuze opsporingsmethoden. Hij ziet raakvlakken met Mr Big. „Hoe zit het met de rechtsbeginselen, zoals dat een verdachte niet aan zijn eigen veroordeling hoeft mee te werken? Als niemand oplet, wordt Mr Big geruisloos praktijk.”

    • Freek Schravesande