De kleuren van de Franse vlag tijdens een militaire parade in Parijs op 14 juli 2018.

Foto Etienne Laurent/EPA

‘We moeten ons wapenen tegen roofdier Poetin’

Defensie Meer militaire samenwerking is vereist, maar een strategische hoofdrolspeler is Europa nog lang niet, zegt veiligheidsexpert François Heisbourg. „We kunnen als EU niet eens een enigszins gespierde verklaring opstellen.”

Spreekt hij over de verdediging van Europa, dan heeft de Franse strategische denker en defensiespecialist François Heisbourg het over Plan A en Plan B. „Als Plan A niet meer voldoet”, zegt hij, „dan moet je nadenken over Plan B. Maar als je dat doet, dan loop je het risico dat je het einde van Plan A catastrofaal versnelt.”

Plan A, dat is de bestaande geopolitieke situatie: de Amerikaanse veiligheidsparaplu die Europa nu beschermt. Maar die Atlantische relatie staat met een president in Washington die elke vorm van multilateralisme afwijst en de NAVO „overbodig” noemt op springen. Plan B is de reeks initiatieven voor defensiesamenwerking waarmee Europa zich voorbereidt op een toekomst op eigen benen.

Het onlangs aangekondigde Europees Defensiefonds (EDF) van 13 miljard euro bijvoorbeeld. Dat geld is bedoeld om bedrijven uit ten minste drie lidstaten samen „state-of-the-art” defensietechnologie te laten ontwikkelen en zo de „strategische autonomie” van de EU te vergroten en wapensystemen beter op elkaar te laten aansluiten.

„Ik ben helemaal voor”, glimlacht Heisbourg in zijn kantoor vol schaalmodellen van straaljagers, tanks en raketten. „Het lijkt een vanzelfsprekende win-win-situatie: als Plan A doorgaat, geven we eindelijk ons defensiegeld doeltreffender en geharmoniseerder uit. Als Plan A na 70 jaar toch ophoudt, hebben we in elk geval het begin van Plan B”, vervolgt hij. „Maar dat is te mooi om waar te zijn.”

Stel, er komt een aanbesteding om een tank of vliegtuig te vervangen en de EU geeft de voorkeur aan Europese bedrijven. „Dan zegt Trump: ‘Wij garanderen jullie veiligheid en jullie keren je met een aanbesteding tegen ons? Fuck you.’ Zolang het EDF geen invloed op grote wapenuitgaven heeft, zal het hem niet interesseren. Maar als de Amerikaanse industrie zich bij het Witte Huis meldt, dan zal hij die zonder enige nuance verdedigen: wil je onze troepen houden, dan koop je Amerikaans materieel.”

Is Europa door Trump verrast?

„Meer traditioneel Atlantisch ingestelde landen wel. Fransen en Britten zijn gewend ook te bestaan in een wereld waar de NAVO niet is. Voormalige imperialistische staten hebben de neiging verder terug te kijken. Zij denken strategisch, op basis van wat ze menen dat hun eigen belang is. Toen de Europese Commissie op aanreiken van Frankrijk het begrip ‘strategische autonomie’ gebruikte, waren de Britten anders dan de Duitsers of de Zweden niet geschokt.”

De EU spreekt al lang over defensiesamenwerking. Constateert u nu meer urgentie?

„Dat verschilt. In veel landen bestaat geen enkel gevoel van urgentie. In Duitsland blijft het een discussie onder specialisten. Maar de strategische orde is bezig te veranderen en politiek verantwoordelijken voelen ongeacht hun politieke kleur dat het systeem van onvoorwaardelijke allianties tussen de VS en West-Europa eindig is. Als Frankrijk zoiets beweert, is dat niets nieuws. Maar ook bondskanselier Angela Merkel heeft dat na de Amerikaanse verkiezingen in 2016 gezegd, terwijl de NAVO het enige strategische kader is waarin Duitsland sinds de stichting van de federale republiek geïnvesteerd heeft.”

Barack Obama was nog gehecht aan bestaande samenwerkingsverbanden, terwijl Trump al als zakenman kritiek had op het systeem van multilateralisme en allianties. „In zijn wereldbeeld kan alles altijd met iedereen opnieuw op het spel gezet worden”, vat Heisbourg samen.

Toch zit er volgens hem in de Amerikaanse opstelling meer continuïteit dan veel Europeanen bevroeden. De Fransen en de Britten, zegt hij, hebben dat op twee „cruciale momenten” gemerkt. Het eerste was een week na het begin van de interventie in Libië in 2011, toen Obama onverwacht het operationele commando opgaf en zo minder militair risico liep. Het tweede was in 2013, toen Obama ondanks zijn eigen „rode lijn” na een gifgasaanval in Syrië af zag van interventie. Franse straaljagers stonden klaar om op te stijgen, piloten hadden hun laatste briefing gehad.

„Dat was desastreus”, zegt Heisbourg. „We moeten wachten tot de archieven opengaan om te zien of er een duidelijk causaal verband is, maar we weten dat vanaf 2013 de revisionistische staten Rusland en China hebben besloten te doen alsof de Amerikanen niet meer bestaan. De Russen trokken naar de Krim en de Chinezen gingen bouwen op eilanden in de Zuid-Chinese Zee. Zoals ze in Texas zouden zeggen: vanaf dat moment waren de Amerikanen all hat and no cattle.”

We hebben drie mogelijkheden: of we proberen appeasement met onze tegenstanders te bereiken, of we sluiten bilaterale verdragen met de VS, of we versterken de Europese defensie.

Rusland is de belangrijkste dreiging?

„Ja, want die dreiging bestaat nu al. Maar strategisch is China de grootse uitdaging. China valt ons op korte termijn niet binnen, maar oefent samen met Rusland wel steeds meer invloed uit. De Zuid-Chinese Zee is de belangrijkste vaarroute in de wereld: meer dan 50 procent van de wereldhandel loopt via die zee. Iedere overtreding daar van het zeerecht zet dus een vitaal belang van de EU op het spel. De Fransen en Britten patrouilleren al met oorlogsbodems, laten zich zien. Je zou dus zeggen dat het niet moeilijk is tot een Europees akkoord te komen over de wijze waarop we daarmee omgaan. Maar we slagen er als EU zelfs niet in om een enigszins gespierde verklaring op te stellen. Waarom niet? Omdat de Chinezen grote investeringen hebben in Centraal-Europese landen. Dat is niet hoopgevend.”

Wat kan Europa nu doen?

„We hebben drie mogelijkheden: of we proberen appeasement met onze tegenstanders te bereiken, of we sluiten bilaterale verdragen met de VS, of versterken de Europese defensie.”

Appeasement met Poetin?

„Je probeert Poetin voor je te winnen met het idee dat hij zwakker is dan jij en je hoopt dat hij met redelijke argumenten is te overtuigen. Maar Poetin is een roofdier. Een wolf is niet sentimenteel of ideologisch: hij doodt je niet omdat je zijn vijand bent maar omdat hij honger heeft. Poetin heeft op de Krim en in Syrië laten zien dat hij ondanks beperkte middelen van het Russische leger een flexibele interventiemacht heeft gemaakt. Rusland is ontevreden met de Europese orde: de wolf zegt dus dat hij honger heeft. Veel deals zijn zo niet mogelijk.”

En de bilaterale optie?

Lees ook het commentaar: Duits-Franse samenwerking bemoedigend signaal

„Als je, zoals Polen, een speciale relatie probeert op te bouwen, speel je het spel van Trump mee en gaat het geheel op zijn voorwaarden. Zweden, geen NAVO-lid, doet dat al jaren. Dat is voor Frankrijk en het VK geen optie: de laatste grote industriële sectoren hier zijn defensie en luchtvaart.”

Europese samenwerking dus. Macron maakt zich zorgen over verschillende strategische culturen.

„Duitsland heeft geen interventiecultuur. Daarom is het belangrijk dat Macron ondanks Brexit via zijn ‘Europese Interventie Initiatief’, of E2I, met tien landen ook de Britten in de Europese defensie wil houden. Duitsland zal veel tijd kosten: technocratische processen kunnen een nieuwe cultuur niet veranderen. Het is een goed idee, maar op korte termijn zal het de collectieve interventiecapaciteit niet transformeren.

Er moet iets, maar ik ben niet erg optimistisch. De manier waarop de Brusselse bureaucratie over Europese defensie spreekt is bijna surrealistisch. Een document met dreigingen wordt meteen een defensiestrategie genoemd. Dat zijn holle frasen. Europa is nog geen strategische hoofdrolspeler, Europa heeft geen veiligheidsstrategie zoals de VS of Frankrijk die hebben. We moeten werken aan onze geloofwaardigheid.”

Hebben we de Amerikanen nog nodig?

„We hebben de Amerikanen nodig omdat de Europeanen niet in staat zijn een uitwisselbare, geïntegreerde macht met gemeenschappelijke logistiek op te zetten. Daarvoor is sowieso meer geld nodig. Maar dat is niet het enige probleem. Voor Estland of Letland is het heel moeilijk om alleen op Europese conventionele middelen te vertrouwen. Je zou dus kunnen denken aan een akkoord waarbij luchtmiddelen en Europese nucleaire middelen ook ten goede komen aan de afschrikkingskracht van de alliantie. Zelfs Trump zou dat denk ik niet afwijzen.”

Hebben de Amerikanen ons nodig?

„Als China voor de Amerikanen het grootste strategische probleem wordt in de komende jaren, en ik denk dat dit het geval is, dan kun je beter Europeanen als bondgenoten hebben dan Europeanen die geheel politiek en economisch afhankelijk zijn van de Chinezen. Rationele en traditioneel denkende Amerikanen zullen uiteindelijk tot de conclusie komen dat ze ons nodig hebben. Maar voor Trump is Duitsland evenzeer een tegenstander als China. Dat is huiveringwekkend.”

Kan met een nieuwe president in het Witte Huis de situatie niet weer helemaal anders zijn?

„De NAVO en de Verenigde Naties zijn in historisch unieke omstandigheden opgericht: het eind van de Tweede Wereldoorlog en daarna de Koude Oorlog. Als die beginvoorwaarden er niet meer zijn en je al begonnen bent de structuren te ontmantelen, dan slaag je er niet meer in ze weer op te tuigen. Bij Trump is er iets geknapt en het is moeilijk om terug te keren naar de oude situatie. De toekomst van de NAVO hangt meer van de Verenigde Staten af dan van ons en ik ben wat dat betreft niet positief.”

    • Peter Vermaas