‘We hadden ons toch direct moeten afscheiden’

Carles Puigdemont ex-president Catalonië

De Catalaanse separatist erkent dat hij vorig jaar op het cruciale moment een beoordelingsfout heeft gemaakt. Maar hij blijft ervan overtuigd dat de Catalaanse onafhankelijkheid er zal komen.

De gevluchte Catalaanse regiopresident Carles Puigdemont in Amsterdam.

Carles Puigdemont is bereid toe te geven dat hij een cruciale inschattingsfout heeft gemaakt. De 55-jarige Catalaanse separatist is in een valstrik van ‘Madrid’ getrapt toen hij op 10 oktober 2017 de proclamatie van de republiek Catalonië opschortte. „Ja, we hadden op dát moment door moeten zetten. Dan waren we moeilijk te stoppen geweest. ‘Madrid’ had de tegenmaatregelen nog niet klaar. Daar denk ik nog wel eens aan terug. Het was een historische fout. Die dag zal nooit meer terugkeren. Het is nu allemaal achteraf praten, maar ooit zal deze valse werkwijze consequenties voor Spanje hebben”, zegt de voormalige regiopresident van Catalonië in een kamer van het Amsterdamse Ambassade Hotel.

Puigdemont is een paar dagen in de Nederlandse hoofdstad voor de promotie van het boek ‘De Catalaanse Crisis’ met als ondertitel ‘Een kans voor Europa’. Aan de hand van talloze gesprekken heeft de Belgische journalist Olivier Mouton het verhaal van de Catalaanse separatist opgetekend. Het past bij de missie van Puigdemont, die op de vlucht voor de Spaanse justitie internationale steun voor de onafhankelijkheidsstrijd probeert te krijgen. Veelal tevergeefs. Het stilzwijgen van Europa heeft hem gekwetst. „Catalonië is een probleem van heel Europa. Niets doen zal niets oplossen.” 

Onzeker bestaan

Voor Puigdemont betekende zijn vertrek uit Catalonië het begin van een nieuw, onzeker bestaan. Hij woonde onder meer in Brussel, Waterloo en in Berlijn. Puigdemont zat twaalf dagen opgesloten in een cel in Neumünster, maar kwam toch weer vrij. Net als eerder in België weigerde ook een Duitse rechter hem op verdenking van rebellie aan Spanje uit te leveren. Nu is zijn huurhuis in het Belgische Waterloo het hoofdkwartier van ‘de Catalaanse republiek’. „Iedere dag sta ik op met het idee dat het mijn laatste dag als banneling is. Al weet ik dat het nog wel jaren kan gaan duren.”

Een jaar na ‘de hete herfst van 2017’ slaagt Puigdemont erin zonder al te veel emotie terug te kijken op de momenten dat de schijnwerpers plotseling volop op hem waren gericht. „Het liefste had ik mijn hele leven journalist willen blijven, maar het is allemaal wat anders gelopen”, legt hij uit. „Al moet mijn politieke invloed niet groter worden gemaakt dan die nu is. Er zullen vele anderen komen die ook een rol zullen spelen op weg naar afscheiding.”

Want dat Catalonië op een dag als zelfstandig land verder zal gaan, staat voor Puigdemont vast. Toch had hij twaalf maanden geleden niet kunnen voorzien dat de Catalanen hem daadwerkelijk even als president van een nieuwe republiek in de armen sloten. Vol trots zong Puigdemont op dat historische moment het volkslied Els Segadors; oftewel De Oogsters. „Die dag maakten allerlei emoties zich van mij meester. Enorme blijdschap, maar ook verantwoordelijkheid. Niemand wist wat er zou gaan gebeuren.”

Puigdemont wil nog even terug naar 10 oktober om goed uit te kunnen leggen wat hem bezielde om Catalonië af te scheiden van Spanje. „Na het referendum van 1 oktober kreeg ik signalen dat de Spaanse staat open zou staan voor een dialoog. Ze maakten duidelijk dat wij geen onomkeerbare besluiten moesten nemen. Ik geloofde dat ze het raam voor overleg open wilden zetten. Dat bleek een misvatting. Ze wilden alleen maar tijd winnen om met het doorvoeren van het zogenoemde artikel 155 mijn regering buitenspel te kunnen zetten. Hun opzet slaagde. We verloren het momentum. Maar de Spaanse staat verspeelde daarmee veel van zijn allerlaatste krediet.”

De politieke onrust sloeg over op de 7,5 miljoen Catalanen, die in de praktijk tot op het bot verdeeld bleken over de toekomst van Catalonië. Straten van Barcelona vulden zich met voor- en tegenstanders. Puigdemont hield desondanks vast aan het mandaat dat twee miljoen Catalanen hem gegeven hadden tijdens het illegale referendum van 1 oktober. Daarbij sprak 90 procent zich uit voor afscheiding. De ‘nee-stemmers’ waren echter thuisgebleven en de regering van premier Rajoy verwierp het referendum. Puigdemont: „Het liefste laten we het hele proces via een dialoog verlopen. En via een bindend referendum. Maar als steeds alle deuren gesloten blijven, rest ons niets anders dan het via een andere weg te spelen. Een vreedzame, democratische weg welteverstaan.”

Volgens Puigdemont is het zelfbeschikkingsrecht van de Catalanen zo belangrijk dat de Spaanse grondwet niet altijd leidend hoeft te zijn. Zo bedachten de separatisten een constructie om een referendum en de proclamatie van de onafhankelijkheid via de Catalaanse wetgeving door te voeren. De nationale regering in Madrid en het hooggerechtshof bestempelden die als onwettig en dreigden de autonomie van Catalonië buitenspel te zetten. „Daarmee dreigden ze met een coup”, stelt Puigdemont. „Dat wilden we boven alles voorkomen.”

Eind oktober 2017 lijkt het er voor de buitenwacht op dat er een compromis in de maak is. Puigdemont stond op het punt eigenhandig vervroegde verkiezingen in Catalonië uit te schrijven. Het decreet daarvoor had hij al uitgeschreven. Een massa van separatisten maakte hem al uit voor verrader. „Het uitschrijven van verkiezingen zag ik als president als mijn verantwoordelijkheid. Ik was van plan mezelf niet meer verkiesbaar te stellen. Het was voor mij duidelijk dat dit echter alleen onder bepaalde voorwaarde kon gebeuren. Spanje zou af moeten zien van artikel 155, politieke gevangenen zouden moeten worden vrijgelaten, de financiën zouden weer in handen moeten komen van de regioregering en de tienduizend agenten van de nationale politie moesten worden teruggetrokken. Aan geen van de eisen werd gehoor gegeven.”

Puigdemont kon in de nacht van de 26ste op de 27ste oktober amper de slaap vatten. Zou dit de dag van zijn leven worden? Of zou hij als een crimineel worden afgevoerd? „De spanning was om te snijden. Voortdurend vlogen er helikopters van de nationale garde boven het parlement. Pure intimidatie. Onacceptabel in democratisch Europa. In die sfeer kwam het parlement bijeen. Het is altijd duidelijk geweest dat je niet zomaar een button in kon drukken om de onafhankelijkheid te bewerkstelligen. De proclamatie van de republiek was voor ons slechts het begin van een hele lange weg.”

Republiek van korte duur

In de praktijk bleek al snel een einde te komen aan het tijdperk van Puigdemont. Het bestaan van de republiek was van zo’n korte duur, dat zelfs de Spaanse vlag niet eens boven het regeringspaleis werd weggehaald. „Daar hebben we natuurlijk wel over gesproken. Ik heb bewust besloten die te laten wapperen. Wij streven geen nationalisme met vlaggewapper na. Nee, we willen een gedeelde republiek waar alle Catalanen zich thuis voelen. Ook degenen die zich Spanjaard voelen. Het zou een verkeerde boodschap zijn geweest als we hun symbool meteen hadden weggehaald. En begrijp me goed: we hebben ook niets tegen Spanje.”

De eenheid van de voormalige regering is ver te zoeken nu een deel in voorarrest zit, terwijl anderen vrij rondlopen buiten Spanje. „Het is voor elk een persoonlijke keuze geweest”, probeert Puigdemont uit te leggen. Hij heeft het voor het eerst zichtbaar even moeilijk. „Je zou beter aan Junqueras [vice-president] zelf kunnen vragen waarom hij in Spanje is gebleven. Het is voor mij een te delicaat onderwerp om over te gaan speculeren. Iedereen heeft het afgelopen jaar op zijn manier bijgedragen aan onze zaak. De één vanuit de cel, de ander vanuit het buitenland. Ik denk dat het van grote waarde is dat ik nu met u mijn verhaal kan delen. We moeten Europa vertellen wat er in Spanje gaande is. Er zijn politieke gevangenen tegen wie een proces gevoerd gaat worden.”

Puigdemont voelt als ‘banneling’ voortdurend de adem van de Spaanse veiligheidsdiensten in zijn nek. Ook in Amsterdam laat hij zich voortdurend vergezellen van beveiligers. „Ik ben niet bang, maar de Spaanse staat heeft in het verleden al bewezen dat hij nergens voor terug schrikt. In de strijd tegen de ETA is toch ook een smerige oorlog gevoerd? Daarbij vonden martelingen en ontvoeringen plaats. Ze hebben gps-apparatuur aan mijn auto geplakt. Dan kunnen ze ook een bom plaatsen. Ik heb één van de ministers horen zeggen dat ze een afscheiding van Catalonië tegen iedere prijs tegen zullen houden. Wat ze daarmee precies bedoelen weet ik niet.”

    • Koen Greven