Een demonstrant is geen vijand

Demonstratierecht Gemeenten gaan vaker in de fout bij betogingen, zoals die tegen Zwarte Piet en islam. Daarom is er nu een handboek.

Drie bussen van de actiegroep Kick-Out Zwarte Piet worden op de A7 bij Joure door tegendemonstranten tegengehouden. Foto Niels Wenstedt/ANP

Gemeenten zijn de laatste jaren diverse keren in de fout gegaan bij hun taak om demonstraties te faciliteren en beschermen. Zeker bij demonstraties die weerstand oproepen. Tegen de islam bijvoorbeeld, of tegen Zwarte Piet.

Daarom publiceert de gemeente Amsterdam nu een handboek om de omgang met protest te stroomlijnen. Donderdag overhandigt de Amsterdamse wethouder Rutger Groot Wassink (diversiteit, GroenLinks) het boekje aan minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66). Zij verspreidt het verder onder politie, Openbaar Ministerie en alle gemeenten. Voor agenten in opleiding wordt het standaardkost.

Amsterdam maakte het handboek samen met de Nationale Politie. Niet omdat de hoofdstad het beter weet, benadrukt Ruben Sprong van de Amsterdamse politie, maar omdat ze door schade en schande wijzer is geworden. Zo’n duizend protesten worden er jaarlijks gehouden. Na Den Haag het meeste van het land. „En het verloopt bijna altijd goed.”

Door de jaren heen leerde de Amsterdamse politie het belang kennen van een ontspannen benadering, van contact met betogers. „Je kunt demonstranten zien als een potentieel gevaar of als burgers die zo betrokken zijn bij onze democratie dat ze de straat op gaan”, aldus Sprong. „Jouw houding daarin als agent maakt een wereld van verschil.”

Vredeseenheid

En dus werkt Amsterdam al zo’n twintig jaar met een groep dienders die hierin wordt opgeleid: de Vredeseenheid. Ze krijgen onder andere lessen over de achtergronden van betogers. Hoe verhouden de extreem-linkse activisten van de Anti-Fascistische Actie zich tot de staat? Wat speelt er tussen sommige Koerdische en Turkse Nederlanders en welke symbolen zijn daarbij van belang?

De agenten leren neutraal om te gaan met mensen met wie ze het radicaal oneens zijn. Ze mengen zich in groepjes van twee met de demonstranten, zonder zwaar materieel. Vragen hoe het hun vergaat, „temperaturen” de sfeer, maken duidelijk dat ze er primair zijn om te beschermen. „Je moet voorkomen dat er een wij-zijhouding ontstaat”, aldus Sprong, die een achtergrond in sociologie heeft. „We maken daarom onderscheid op basis van gedrag van individuen, niet van de groep als geheel. Anders creëer je je eigen tegenstander.”

Waar ging het mis tijdens de Sinterklaasintocht in Dokkum? Autoriteiten keken maar één kant op.

Deze aanpak, op vergelijkbare manier toegepast in Den Haag, staat centraal in het handboek. Toch gaat het ook wel eens mis in de hoofdstad. In 2013 arresteerden agenten onterecht een kunstenaar die „Poetin fuck yourself” op zijn etalage had gekalkt ter verwelkoming van de Russische president. Een zogeheten eenmensprotest dat niet onder het demonstratierecht valt, maar onder vrijheid van meningsuiting. Drie weken later werden op de Dam twee republikeinse activisten bij de troonswisseling gearresteerd, ondanks afspraken met toenmalig burgemeester Eberhard van der Laan. Hij nam daarop het initiatief tot het handboek.

Burgemeesters mogen demonstraties inperken of verbieden, maar dat kan alleen als de verkeersveiligheid, de volksgezondheid of openbare orde in gevaar zijn. En dan moet er sprake zijn van bestuurlijke overmacht: dat zelfs met een beroep op extra agenten de situatie niet onder controle gebracht kan worden. Met de inhoud mogen ze zich slechts bemoeien als die het strafrecht raakt.

Nationale ombudsman

En daar ging het de afgelopen jaren weleens fout, oordeelde de Nationale ombudsman in maart dit jaar. Burgemeesters mijden volgens hem risico’s, maken een afweging tussen het demonstratierecht en het belang van de openbare orde en veiligheid. Maar dat is verkeerd, schrijft hij. „Het grondrecht tot demonstreren moet voorop staan.”

De „druk” die volgens de ombudsman op het demonstratierecht staat, is terug te zien in de cijfers. Waar tussen 2010 en 2015 volgens onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen slechts vier demonstraties werden verboden, gebeurde dat sinds 2016 maar liefst twaalf keer. Zo verbood de burgemeester van Veldhoven in april 2017 een bijeenkomst van een Eritrese jongerengroep na kleine schermutselingen omdat politieke tegenstanders hadden gezegd met duizenden te komen. Het verbod was onterecht, oordeelde de rechter. Een half jaar later leidde een Friese wegblokkade tot een demonstratieverbod voor anti-Zwarte Piet-betogers. Spierballentaal en dreiging beloond. „Na Bonifatius is bij Dokkum het betogingsrecht vermoord”, vond hoogleraar rechtswetenschap Jan Brouwer.

Nauwgezette toepassing van de wet

Kritiek van rechters, academici en toezichthouders maakte duidelijk dat er iets moest gebeuren, maar in een herziening van de wet zag minister Ollongren weinig heil. Die was positief geëvalueerd door de onderzoeksgroep van Brouwer. De oplossing moest gezocht in de praktijk, in een nauwgezette toepassing van de wet.

En dat is precies wat dit handboek mogelijk maakt, aldus universitair docent Berend Roorda, net als Brouwer verbonden aan het Centrum voor Openbare Orde en Veiligheid van de Rijksuniversiteit Groningen. Roorda promoveerde op knelpunten in het Nederlandse demonstratierecht en uitte met collega’s vaak kritiek op de toepassing van dat grondrecht. „Maar hier ben ik erg over te spreken,” zegt hij. „Het boekje neemt onomwonden stelling voor het demonstratierecht.”

Maatschappelijke spanningen zijn gegroeid en die zie je soms terug op straat, aldus Roorda, met name rondom betogingen van anti-islamgroepen zoals Pegida. „Dan helpt zo’n handboek om onder tijdsdruk geïnformeerde keuzes te maken.” Het aantal demonstraties neemt daarnaast flink toe. In Den Haag en Amsterdam worden er vier of vijf keer meer georganiseerd dan een decennium of twee geleden. Demonstranten zoeken de grenzen op van het toelaatbare, zegt Roorda; nieuwe protestvormen zoals tentenkampen en wegblokkades maken het lastiger om gevolgen in te schatten.

Wethouder Rutger Groot Wassink hoopt dan ook dat men beseft „dat er soms gewoon iets mis kan gaan”. Het blijft maatwerk in soms hectische situaties. „Dit boekje gaat heel erg over een grondhouding”, aldus de wethouder, die zelf sinds zijn studententijd regelmatig demonstreert en als raadslid betrokken was bij initiatieven om demonstraties te beschermen. „Maar je moet ook accepteren dat door omstandigheden, doordat keuzes in split seconds worden gemaakt, er altijd een spanningsveld blijft.”

Lees ook: En dan, op de A7, snijdt een auto de anti-Pietcolonne af
    • Kasper van Laarhoven