AIVD: extreem-rechts steeds agressiever

Alt-right Het zelfvertrouwen van extreem-rechts in Nederland groeit, schrijft de AIVD. Het zal tot meer confrontaties gaan leiden.

Demonstratie van extreem-rechts in Zoetermeer Foto Evert-Jan Daniels

Uitgeprocedeerde asielzoekers, verenigd in de actiegroep We Are Here, kraakten begin dit jaar een aantal panden in de Amsterdamse wijk Watergraafsmeer. Het extreem-rechtse Identitair Verzet bedacht een tegenactie: in dezelfde straat namen zij óók intrek in een pand, en hingen een spandoek op: ‘Illegaal is crimineel!’. Daarop kwam een derde actiegroep zich ermee bemoeien: leden van de extreem-linkse Anti-Fascistische Actie (AFA), gehuld in bivakmutsen, omsingelden de woning van Identitair Verzet en bekogelden die met stenen en vuurwerk. De politie moest ingrijpen. Achteraf concludeerde AFA op internet: „Weer is gebleken dat de enige taal die deze fascisten begrijpen stenen en vuurwerk zijn. Dit is een taal die wij kunnen, moeten en zullen spreken.”

De confrontatie wordt genoemd in een rapport van inlichtingendienst AIVD over extreem-rechts dat dinsdag is verschenen: als voorbeeld van het groeiende zelfvertrouwen in de extreem-rechtse scene, en van de reacties daarop in extreem-linkse scene. De AIVD denkt dat dergelijke confrontaties in de toekomst vaker zullen voorkomen.

Lees ook: ‘De politieke elite is zelf bijna radicaal-rechts’

Tientallen geweldsincidenten

Extreem-rechts in Nederland maakt sinds 2014 een lichte opleving door, signaleert de AIVD. Dat is niet zozeer terug te zien in het aantal geweldsincidenten. Dat blijft met enkele tientallen per jaar relatief beperkt, zeker in vergelijking met Duitsland, waar rechts-extremisten jaarlijks zo’n 1.600 geweldsincidenten plegen. Maar extreem-rechts manifesteert zich wel steeds agressiever en opruiender. „Vaker dan voorheen worden uitspraken gedaan die geweld aanmoedigen en verheerlijken tegen met name moslims en de overheid.”

Rechts-extremisten proberen bovendien wapenvergunningen te bemachtigen, om legaal een vuurwapen te kunnen aanschaffen. Deze „fascinatie voor wapens” hoeft echter niet te betekenen dat zij daadwerkelijk bereid zijn geweld te plegen, nuanceert de AIVD.

Gericht tegen islam

De ideologie van extreem-rechts is de laatste jaren aan het veranderen. Waar het gedachtengoed de afgelopen decennia neonazistisch en antisemitisch was, richt men zich nu vooral tegen de islam, schrijft de AIVD. Dit houdt volgens de dienst verband met twee gebeurtenissen: het uitroepen van een kalifaat door terreurbeweging IS in 2014 gevolgd door een reeks aanslagen en de vluchtelingenstroom vanaf 2015. In reactie hierop zijn diverse extreem-rechtse initiatieven ontstaan. Daarbij werd nauwelijks onderscheid gemaakt tussen anti-islam- en anti-migratieretoriek. „Migranten zijn moslims, zo lijkt de redenatie”, aldus het rapport. De Nederlandse overheid en de EU worden aangewezen als boosdoeners, die de opkomst van de islam in Nederland mogelijk zouden maken.

Lees ook: Misschien moet het woord ‘reactionair’ van stal gehaald

Alt-right beweging

Daarnaast is de alt-right beweging uit de Verenigde Staten overgewaaid naar Nederland, schrijft de inlichtingendienst. Alt-right (‘alternative right’) is een verzamelnaam voor verschillende nationalistische groepen in de VS, met één gemene deler: het idee dat de blanke mens in zijn voortbestaan wordt bedreigd door andere rassen. Dit „zeer extremistische” gedachtengoed „druist in tegen de principes waar onze democratische rechtsorde op gebaseerd is”, schrijft de AIVD. Desondanks proberen aanhangers het gedachtengoed te normaliseren. „Men wil bereiken dat een culturele omwenteling plaatsvindt naar een maatschappij waarin racisme normaal is. Dit om uiteindelijk de weg vrij te maken voor een politiek bestel dat alleen de grondrechten van de blanke burger waarborgt”, stelt het rapport.

Volgens de AIVD vormt het alt-right gedachtengoed een bedreiging voor de democratie wanneer zij meer voet aan de grond krijgt in de Nederlandse samenleving „en daarmee ook doorsijpelt naar het openbaar bestuur”.

Een voorbeeld hiervan noemt de AIVD niet. Over de vermeende invloed van alt-right op de Nederlandse politiek was in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van dit jaar discussie. In Amsterdam moest kandidaat-raadslid Yernaz Ramautarsing van Forum voor Democratie zich terugtrekken, nadat bleek dat hij uitspraken had gedaan waarin hij ras en geaardheid aan IQ koppelde.

In Rotterdam trok de PVV kandidaat-lijsttrekker Géza Hedegüs zich terug. Van hem doken racistische uitspraken op, gedaan in een podcast van Erkenbrand. Dit studiegenootschap, geïnspireerd op de alt-right beweging, komt uitgebreid aan bod in het AIVD-rapport. Het zou extreem-rechts gedachtengoed proberen te normaliseren door het in een intellectueel jasje te presenteren. De AIVD noemt dit een „niet-gewelddadige dreiging”: dat zulke extremistische ideeën uiteindelijk in de samenleving en in het openbaar bestuur geaccepteerd zullen worden.

    • Andreas Kouwenhoven