Waarom faalde het tsunami-alarm?

Ramp op Sulawesi

De vloedgolven van de tsunami’s zijn verraderlijk. Maar een goed waarschuwingssysteem kan veel ellende voorkomen.

Een kamp in Palu. Foto Jewel Samad/AFP

Een ding is zeker, na de aardbeving afgelopen vrijdag voor de kust van Sulawesi heeft het tsunami-waarschuwingssysteem gefaald. Al het andere is voorlopig speculeren. Lag het aan de autoriteiten, die hun waarschuwing te vroeg introkken? Was het de schuld van het systeem zelf, dat niet goed genoeg werkte en slecht wordt onderhouden? Kwam het door de bevolking, die niet goed weet om te gaan met een tsunamiwaarschuwing?

Tsunami’s zijn verraderlijk. Wetenschappers weten weliswaar vrij nauwkeurig waardoor ze ontstaan en hoe ze werken, maar toch zijn de soms metershoge vloedgolven moeilijk te voorspellen. Vloedgolf is niet het beste woord om de muur van water te omschrijven die met nietsontziend geweld het land op wordt gestuwd. Een tsunami lijkt in niets op een gewone golf die uit een krul van boven op het land slaat.

Na een aardbeving op de zeebodem is de kans groot dat het water in beweging komt en een tsunami veroorzaakt. Maar hoe groot die wordt, en waar die de kust zal treffen, is hangt van veel meer af dan alleen de kracht van de beving.

Neem bijvoorbeeld de aardbeving in april 2012 voor de kust van Sumatra. Die had een kracht van 8,6 op de schaal van Richter. Binnen vijf minuten waarschuwden de Indonesische autoriteiten toen dat er een tsunami dreigde, een paar minuten later gevolgd door de meteorologische diensten van India en Australië. Ook de deskundigen in Japan en bij het Pacific Tsunami Warning Centre in Hawaï vreesden het ergste.

Maar er kwam geen tsunami. De aarde beefde horizontaal, twee aardplaten schoven min of meer over elkaar heen zonder dat het water in beweging kwam. Heel anders dan bij de tsunami die in 2004 Atjeh trof en aan bijna een kwart miljoen mensen het leven kostte. Toen werd een 1.300 kilometer lange plaat op de zeebodem naar boven geduwd.

Lees ook: Devi greep haar zoontje van vijf nog vast maar het water was te sterk

Zorgvuldig meten

Tijdig waarschuwen voor een tsunami is daarom ingewikkeld. Het kan eigenlijk alleen door de beving en de daaropvolgende beweging van het water zorgvuldig te registreren. De data moeten vervolgens met computers worden verwerkt, voordat met enige zekerheid gezegd kan worden of en waar een tsunami dreigt.

Dit soort waarschuwingssystemen bestaat al sinds 1949 in de Stille Oceaan en werd na de tsunami in Atjeh ook in de Indische Oceaan geïnstalleerd. Het Indonesische systeem, dat in 2008 officieel in werking trad, telt volgens het Indonesische agentschap voor meteorologie, klimatologie en geofysica (BMKG), 170 stations die gegevens verzamelen en nog eens 238 zogeheten versnellingsmeters om de beving registreren. Verder kreeg Indonesië na 2004 een netwerk van ruim twintig kostbare boeien met sensoren op de zeebodem, betaald met geld uit onder andere Duitsland, Maleisië en de VS. Zij kunnen bewegingen van het water heel nauwkeurig registreren.

Maar het systeem werkt slecht. Er is slechts geld voor het onderhoud van 70 van de 170 stations. De meeste boeien – die tsunami’s nauwkeuriger registreren – zijn door vandalen beschadigd, gestolen of werken niet door gebrekkig onderhoud.

In juli gaf de Indonesische regering toestemming voor het aanleggen van een nieuw en nog nauwkeuriger systeem om tsunami’s te zien aankomen. Het is getest met hulp van het Centrum voor rampenmanagement van de universiteit van Pittsburgh. Maar volgens de betrokken Amerikaanse hoogleraar Louise Comfort, ontbreekt ook hier het geld, door een recente devaluatie van de rupiah.

Bekijk ook de inbeeld: Puin, wateroverlast en reddingsacties in Sulawesi

Een halve meter

Het BMKG waarschuwde vrijdag wel voor een tsunami. Maar verwachtte dat die niet meer dan 50 centimeter tot drie meter hoog zou worden. In werkelijkheid bereikte de tsunami op sommige plaatsen een hoogte van ongeveer zes meter.

Bovendien werd de waarschuwing na een half uur ingetrokken. Het is nog niet duidelijk of dat gebeurde direct na de derde en laatste grote golf, zoals een woordvoerder van het BMKG zegt in de Jakarta Post, of juist voordat de grootste hoeveelheid water de kust bereikte, zoals veel Indonesiërs denken.

Een tsunami kan verwoestend zijn, maar hoe dodelijk die is, hangt vooral af van de kwaliteit van het waarschuwingssysteem.

    • Paul Luttikhuis