Waarom hoor je de Schotten niet meer?

Brexit in Schotland De Schotse wens voor onafhankelijkheid leek even de Brexit-discussie te domineren. Welke rol spelen ze in de onderhandelingen?

Schotse nationalisten bij het standbeeld van Robert the Bruce in de plaats Bannockburn in juni. Deze Schotse koning werkte in de 14e eeuw de Engelsen uit Schotland. Stewart Kirby/Shutterstock/EPA

Meestal zijn Dundonians aardig, maar Charis Edward Wells ontsteekt in woede. „Hoe durf je dat te zeggen? Waar haal je dat vandaan? Met wie spreek je überhaupt. Je weet niks.” De constatering die de jonge kunstenaar doet ontvlammen was een simpele: Schotland speelt alles behalve de sleutelrol in de Brexitonderhandelingen, zoals kort na het referendum verwacht werd.

Heb je niks meegekregen van de massale demonstraties, gaat Edward Wells verder, doelend op een protest voor onafhankelijkheid vorige maand waar vijftienduizend mensen op afkwamen. „Een tweede referendum voor Schotse onafhankelijkheid gaat snel plaatsvinden.”

Ja, Dundee is inderdaad een stad waar het Schotse nationalisme standhoudt. Tijdens het referendum van 2014 kon de onafhankelijkheidsbeweging hier op de meest steun (57 procent) rekenen. De wens voor een Schots uittreden uit het Verenigd Koninkrijk is door de keuze voor de Brexit, voor een belangrijk deel een uiting van Engelse nationalisme, niet minder geworden. „Het is een puinhoop. De Brexit zal de stad raken”, zegt Edward Wells. „Zeker aan de onderkant van de economie zullen mensen het voelen.”

De angst dat Schotland nu in turbulente tijden getrokken wordt, leeft. Spreek tien mensen aan en je hoort negen negatieve verhalen over de Brexit. Een eerstejaars aan de universiteit is positief. Ze blijkt niet Schots maar Engels. Haar vader is visser. „Hij denkt dat hij meer geld kan verdienen en meer vrijheid heeft als de Europese regels niet meer gelden”, zegt ze. De vissersdochter daargelaten: de Schotse boosheid is tastbaar op straat.

Rugzak met ‘European’- sticker tijdens een demonstratie tegen Brexit in Edinburgh in maart 2018.

Toch vertaalt die woede zich niet in effectieve oppositie. Premier Nicola Sturgeon van de Scottish National Party (SNP) is niet de grootste kwelgeest voor Theresa May, zoals twee jaar geleden werd voorspeld. In de complexe Brexitonderhandelingen — tussen de Britse regering en de EU, tussen het Verenigd Koninkrijk en Ierland, tussen Labour en de Conservatieven — speelt Schotland geen grote rol.

„Sturgeon heeft geen formele route om dit soort besluiten te blokkeren”, zegt Gerry Hassan, een Schotse politiek commentator en onderzoeker aan de University of Dundee. „Dat komt doordat de afspraken over de bevoegdheden van de deelregering in Edinburgh en de Britse regering nooit helemaal afgemaakt zijn.”

Lees ook Hebben de Britten spijt van hun keuze? En elf andere vragen over de Brexit

In principe gaat Edinburgh over binnenlandse aangelegenheden als onderwijs, de nationale gezondheidsdienst en sociale zaken. Londen gaat over defensie en buitenlands beleid, waar de Brexit grotendeels onder valt. Er is wel een afspraak dat als de Britse regering besluiten neemt die de beleidsterreinen van Edinburgh raakt, daar instemming voor nodig is van het Schotse parlement. Holyrood, de zetel van het Schotse parlement, heeft dan wel een rol in de Brexit.

Bevoegdheden die tijdens Brits lidmaatschap zijn overgeheveld naar de EU, zoals landbouw- en visserijbeleid, zouden na de Brexit op het bord van Edinburgh komen. Toch wil de Britse regering nu zeggenschap krijgen over deze beleidsterreinen omwille van de stabiliteit.

Buitengewone tijden

Afgelopen juni gebeurde er als gevolg iets unieks in de verhoudingen tussen Westminster en Holyrood. De Schotten weigerden in te stemmen met de Britse wet die het Verenigd Koninkrijk uit de EU loodst, maar toch drukte de regering haar wil door. Dit zijn buitengewone tijden en dan zijn buitengewone ingrepen nodig, verdedigde de Britse regering zich.

Sturgeon was woest. „De Britse regering verscheurt zo de afspraken over de verdeling van bevoegdheden”, zei ze. Haar probleem: het Britse Hooggerechtshof oordeelde vorig jaar al dat volgens de wet Holyrood buitenspel staat.

Het helpt ook niet dat Sturgeon politiek haar hand te snel overspeelde, zegt commentator Hassan. „De maanden na de Brexitstem speelde Sturgeon een slim spel”, zegt hij. Ze eiste dat Schotland onderdeel van de Europese interne markt bleef. Voor de Schotse economie is handel met de EU heel belangrijk. Haar verzoek deed ook recht aan de uitslag van het referendum; 62 procent van de Schotten had tegen de Brexit gestemd.

In maart 2017 ging Sturgeon een stap verder. Ze kondigde aan een begin te maken met de procedure voor een tweede onafhankelijkheidsreferendum. Sturgeon zei dat de tweede stemming over onafhankelijkheid binnen vijf jaar tijd „tussen het najaar van 2018 en de lente van 2019” moest plaatsvinden. „Veel te vroeg”, zegt Hassan, die de oproep een strategische fout noemt. „Uiteindelijk hebben de Conservatieven Sturgeon vakkundig klem gezet en is een nieuw Schots referendum de komende jaren politiek onhaalbaar.”

De bevoegdheid een onafhankelijkheidsreferendum uit te schrijven ligt in Londen. May zag toen dat er geen groter draagvlak voor onafhankelijkheid was dan in 2014, toen de nationalisten het referendum verloren. „Nu is niet het juiste moment”, zei premier May. Een maand later kondigde ze landelijke verkiezingen aan. Die verliepen dramatisch. In plaats van een klinkende overwinning en vrijbaan om de Brexit te regelen, kon May alleen met gedoogsteun van de Noord-Ierse unionisten aan de macht blijven. Het enige lichtpuntje trof May in het noorden van het land. Onder leiding van de charismatische, jonge en sociaal liberale Ruth Davidson, en groot tegenstander van een Schotse Alleingang, wisten de Conservatieven in Schotland Lagerhuiszetels van de nationalisten af te pakken.

Sturgeon interpreteerde de nederlaag als een boodschap. Als haar partij in Schotland aan de macht wenste te blijven, moesten de nationalisten laten zien dat ze het waard zijn om de deelregering te runnen. Dat betekent niet alleen over onafhankelijkheid praten, maar ook zaken als onderwijs en gezondheidszorg leveren. „Laten we ophouden met de obsessie wanneer we weer over onafhankelijkheid mogen stemmen”, zei Sturgeon in juni op het partijcongres in Aberdeen.

Sturgeon speelt het slim

In Dundee denkt men dat Sturgeon het slim speelt. „Ze wint door niks te doen”, zegt muzikant Michael Popper (56), een Engelsman die nu zeventien jaar in Dundee woont. „May is de meest onbekwame premier die dit land ooit gehad heeft. De Brexit wordt een drama. De boodschap van Sturgeon wordt aantrekkelijker.”

Popper vindt het prima dat Schotland niet in de schijnwerpers staat, zoals Noord-Ierland. EU-hoofdonderhandelaar Michel Barnier spreekt zelden over Schotland. Als hij het signaal geeft de Schotten te steunen, zou dat op bezwaren stuiten van lidstaten met eigen afscheidingsbewegingen, zoals Spanje. De SNP hoopt dat als Schotland onafhankelijk wordt, de EU een versnelde toetreding gunt.

Trappen Sturgeon en de SNP daarmee niet in dezelfde valkuil als de Brexiteers? Beloven ze niet een toekomst die mooier klinkt dan de werkelijkheid? Elaine Burke (52) denkt van wel. Ze volgt een post-doctorale opleiding creatief schrijven aan de universiteit in Dundee. Ze is lovend over Sturgeon als politicus. „Toch hoop ik dat Schotland niet onafhankelijk wordt”, zegt ze. Kijk naar Dundee. Nog niet zo lang geleden stond de stad bekend als ‘Scumdee’, een plek met armoede en weinig perspectief. De textiel-industrie ging definitief ten onder in de jaren zeventig en tachtig, net als de scheepswerven. Burke: „Maar er werd geïnvesteerd. Nu is het een levendige stad, met goede universiteiten en hotels die werkgelegenheid bieden.” Ze wijst naar het fonkelnieuw V&A Dundee-museum, een prestigeproject waar tientallen miljoenen in is geïnvesteerd. Dat is het nationalisme dat Burke prima vindt. „De keerzijde is de houding dat wij Engelsen nooit helemaal vertrouwen”, zegt ze. Toen zij haar Engelse man aan haar vader voorstelde zei hij: het is een Engelsman, maar een prima vent. „Dat ‘maar’ stoort mij mateloos”, zegt ze. „Als Schots nationalisme daadwerkelijk beter is dan de variant die in Engeland voor de Brexit heeft gezorgd, moeten wij dan niet beter zijn en daar bovenstaan?”

Correctie (30 september 2018): in een eerdere versie van dit artikel stond dat 55 procent van de Schotten tegen de Brexit had gestemd. Dat klopt niet: het betrof 62 procent. Hierboven is dit aangepast.

    • Melle Garschagen