Opinie

    • Tom-Jan Meeus

Waarom Rutte III interne spanningen niet meer binnenskamers kan houden

Deze week: Ergernis over het CDA, de terugkeer van Boris Dittrich, externe druk op VVD en CU, leegloop in de senaat. Ofwel: waarom de machtsbalans op breken staat.

Het wordt campagnetijd, we gaan het merken. Donderdag sprak ik Boris Dittrich, de oud-D66-leider, telefonisch vanuit New York.

Hij had zijn laatste werkdag bij Human Rights Watch, vertelde hij, en is vanaf volgende week terug in het land – hij gaat campagne voeren omdat hij volgend jaar voor D66 naar de Eerste Kamer wil.

Hij vertelde met welke thema’s hij steun wil vergaren (D66-punten als de rechtsstaat, internationalisme, kunst- en cultuurbeleid) en ik zei dat groepen in zijn partij volgende week, op het congres, een einde willen maken aan de D66-steun aan de dividendmaatregel.

Dittrich reageerde dat hij zich daarin nog moet verdiepen, maar ook dat hij „een gezond kritische houding” zal innemen.

Hij weet, vertelde hij, hoe coalitiepolitiek werkt – Dittrich was in 2003-2006 fractievoorzitter onder Balkenende II, toen D66 bijna bezweek onder de regeringsdeelname.

„Maar Eerste Kamerleden zijn formeel natuurlijk niet gebonden aan het regeerakkoord”, zei hij.

Zo zal de kwetsbare Haagse machtsbalans in de aanloop naar volgend jaar – Statenverkiezingen in maart, Europese verkiezingen in mei, Eerste Kamerverkiezingen in juni – vaker op de proef worden gesteld.

En de vraag is: kunnen hoofdrolspelers het nog aan?

Op zich was het goed nieuws voor de coalitie dat Pechtold vorige week zei dat hij in Den Haag blijft. Strijd in D66 over zijn opvolging zou niet gunstig zijn geweest voor de basis onder het kabinet: iedereen kan zien dat Rutte III een van de fragielste coalities uit de recente geschiedenis is.

Maar binnen D66 broeit het. Op het congres zullen bezorgde leden naast kritiek op de dividendmaatregel ook aansturen op debat over het gebrek aan democratische vernieuwing.

Ook is duidelijk dat minimaal twee zittende senatoren volgend jaar vertrekken – oud-diplomaat Herman Schaper en de Groninger hoogleraar staatsrecht Hans Engels.

De partij heeft een veelbelovende lijsttrekker voor de senaat, ethica Annelien Bredenoord, maar tot de verkiezingen volgend jaar fungeert Engels, gewaardeerd om zijn kalmte en inhoudelijkheid, nog als fractievoorzitter.

Geen detail: het gevolg van zijn vertrek is dat de bewaking van de fractiediscipline in de senaat nu bij drie van de vier coalitiefracties – CDA (Brinkman), CU (Kuiper), D66 – in handen is van fractieleiders die hun afscheid al hebben aangekondigd.

Het is vragen om ongelukken. Inderdaad: ik heb het over de dividendmaatregel, die voor 1 januari door de senaat moet.

Ook zie je vaker dat de coalitieleiding moeite heeft de interne spanningen, die lang binnenskamers bleven, nog te beheersen.

Vorige week had de Volkskrant een veelzeggend bericht over een incident op Prinsjesdag: Stef Blok, minister van Buitenlandse Zaken, viel in de Ridderzaal openlijk uit naar CDA-Kamerlid Martijn van Helvert, die zich met Pieter Omtzigt kritisch opstelt over de door Nieuwsuur en Trouw gemelde steun van het vorige kabinet aan Syrische oppositiegroepen.

Blok klaagde over Kamervragen die de CDA’ers daags voor Prinsjesdag stelden, en zinspeelde er volgens getuigen op dat hij ook wel wat vervelende vragen voor CDA-bewindslieden kon bestellen.

Wat jullie kunnen, kunnen wij ook.

Het bracht zeker geen vrede tussen CDA en VVD. Binnen de coalitie zagen verscheidene politici dat ook Rutte zich in dit dossier groen en geel ergert aan het CDA.

Maar Van Helvert en Omtzigt bonden na Prinsjesdag niet in: twee dagen na Bloks openbare uitval stuurden ze ijskoud een nieuwe set Kamervragen aan Blok – over hetzelfde onderwerp.

Ook ervaren coalitiepartijen meer externe druk. Nadat de Armeense kinderen Lily en Howick alsnog een verblijfsvergunning kregen, mede door acties van CU’ers, ontstond bijna meteen een publiekscampagne tegen uitzetting van een ander Armeens gezin.

Het gezin spreekt in de media via een dochter, een twintigjarige studente die al jaren CU-lid is.

De CU is overtuigd voorstander van een kinderpardon, maar verloor dat pleit in de formatie: zo wordt de partij dag na dag geattaqueerd op haar regeringsdeelname.

Niet alleen coalitiepartijen staan trouwens voor dilemma’s. Een discussie om Frans Timmermans volgend jaar Europees Spitzenkandidat van de sociaal-democraten te maken, leidt ertoe dat de PvdA, in dat geval, Timmermans ook als lijsttrekker bij de Euroverkiezingen wil.

De officiële aanwijzing van die lijsttrekker is hierdoor tot maandag 8 oktober uitgesteld – maar als het zover komt is er een serieuze kans dat de andere kandidaat-lijsttrekker, Paul Tang, niet meer beschikbaar is voor de lijst. Vreugde en ruzie zijn nooit ver weg in de politiek – zeker niet in de PvdA.

Intussen lukt het de coalitie ook steeds slechter sporen van haar eigen stroperige onderhandelingen te wissen.

Zo had je op Prinsjesdag het pijnlijke feit dat het ministerie van Financiën vergat de zogenoemde ‘oplegbrief’, ter begeleiding van het Belastingplan, aan de Kamer te sturen.

Het was niet de enige slordigheid: in die brief stond bovendien een maatregel die niet in het Belastingplan, maar wel in de Miljoenennota stond.

De betreffende maatregel, die de belastingvrijstelling beperkt voor directeuren-grootaandeelhouders (dga’s) met een vermogen hoger dan 500.000 euro, drong daarom pas woensdag, toen Financiën zijn fout snel herstelde, tot de meeste Kamerleden en lobbyisten door.

En de verklaring hiervoor, begreep ik, is dat de coalitie pas op allerlaatste moment een begrotingsakkoord sloot.

Het incident zet vooral de VVD onder druk.

Dat zit zo. De NOS onthulde vorige week dat de omroep een notitie in bezit heeft waaruit blijkt dat de maatregel mede was gebaseerd op ideeën die VNO-NCW, lobbyisten van het grootbedrijf, de coalitie in de zomer aanreikte om een tegenvaller door de dividendmaatregel op te vangen.

Dus: vermogende mkb’ers draaien hier op om het grootbedrijf te steunen.

VNO ontkende het NOS-bericht – en het effect is nu dat VNO en MKB Nederland zich gedwongen zien zo agressief mogelijk tegen de maatregel te opponeren.

Vooral voor de VVD een hard gelag, omdat de benadeelde groep – vermogende mkb-ondernemers – overwegend VVD-stemmers zijn. Maar intern beraad leverde op, begrijp ik, dat de partij geen keuze heeft dan ook dit gevolg van het regeren maar te slikken.

Zo piept en kraakt Rutte III werkelijk aan alle kanten. En hoewel dit logisch is gezien de politieke constellatie, is er met dit land ook iets merkwaardigs aan de hand.

Donderdag verscheen het driemaandelijks SCP-onderzoek naar de gemoedstoestand van de burger. Het gaat nog steeds behoorlijk goed.

Ik pik er één detail uit. Het gemiddelde cijfer dat de Nederlander aan de Haagse politiek geeft, aldus het rapport, is een 5,5. Dat lijkt mager, maar, zeggen de onderzoekers, „daarmee is de tevredenheid [over de politiek] het grootste sinds de start van de metingen in 2008”.

Vooral interessant is het meetmoment: tussen begin juli en begin augustus – toen er vrijwel geen politiek nieuws was.

Ergo: biedt de burger minder politiek aan – minder beleid, minder debat, minder controverse – en het aanzien van de politiek groeit. Geen politiek is goede politiek.

Misschien een inzicht dat Rutte III nog kan redden – al zou het me niet verrassen als het allang te laat is.

    • Tom-Jan Meeus