Plunder elkaars culturen

Identiteit

Het combineren van culturen heet tegenwoordig diefstal. Wat een armoe, meent .
Foto GoodLifeStudio

Jamie Oliver die een Italiaans kookboek uitbrengt of Amerikaanse mountain meatballs klaarmaakt? Geen enkel punt. Jamie Olivier die Jamaicaanse jerk rijst verkoopt? Heibel. „Your jerk rice is not ok”, twitterde Dawn Butler, woordvoerder voor Vrouwen- en Gelijkheidszaken binnen Labour. „This appropriation from Jamaica needs to stop.”

Ofwel: kappen met die toe-eigening.

Dat verwijt trof pas geleden ook zangeres Madonna en actrice Scarlett Johansson. De eerste droeg klederdracht uit de Berbercultuur; de tweede zou een transgenderman gaan spelen terwijl ze zelf geen transgender is.

Ook in Nederland staat het alarm op scherp. Achteloos twerken op Beyoncé? Programmamaakster Anousha Nzume vond het niet kunnen. Vlogger/zangeres Famke Louise die speelt met clichés uit Amerikaanse gangsterrapvideo’s? Twitterwoede, want: toe-eigening.

Afgelopen zomer spoorde journalist Pim van den Berg in Vrij Nederland witte muzikanten aan de oogkleppen eindelijk eens af te zetten. Zijn boodschap was tegenstrijdig. Door „talloze culturele toe-eigeningen” is het – rake observatie! – lastig om genres te herleiden tot een eigenaar. Ondertussen moesten we wel beseffen dat rockmuziek „van oorsprong zwart is.”

Wat een armoe! Al is het maar omdat het einde zoek is als je met het claimen van culturen begint. Want hoe ver ben je bereid terug te gaan in de geschiedenis? Zijn zwarte soul-, jazz- en hiphopmuzikanten niet ook schatplichtig aan de blanke Johann Sebastian Bach, zo stelde de klassiek muziekkenner van de BBC.

Lees ook Dit interview met Anousha Nzume over ‘white privilege’

Ik wil geen schuldige aanwijzen als het gaat om culturele toe-eigening. De relevante vraag is niet wie de eigenlijke toe-eigenaar is. Het verwijt als zodanig is problematisch.

Alleen al de term: retorisch gezien ijzersterk, maar misleidend. Toe-eigening is een duur woord voor diefstal en dat wil niemand goedpraten. Alleen gaat de vergelijking mank. Een portemonnee kun je pikken, maar iemands cultuur? Cultuur is geen nulsomspel waarbij de winst van de één gelijk staat aan het verlies van de ander.

In beginsel behoeven culturen inderdaad geen bescherming, luidt dan de tegenwerping. Het gaat slechts om die van minderheden. Immer is men bevreesd voor kolonialisme in een hedendaags jasje - in theorie dan. In de praktijk blijkt de verontwaardiging nogal selectief, wat het onmogelijk maakt hiermee rekening te houden.

My culture is NOT your prom dress

Afgelopen voorjaar verwierf de achttienjarige Amerikaanse Keziah Daum wereldfaam toen ze een foto van haar jurk voor prom night twitterde. Die leek verdacht veel op een traditionele cheongsam of qipao uit China.

Reacties volgden prompt, de bijtende tweet „my culture is NOT your prom dress” werd 42.000 keer gedeeld.

Het verwijt van toe-eigening is grotesk. Met bijna 1,4 miljard Chinezen kun je toch moeilijk spreken van een onderdrukte minderheidscultuur.

Omgekeerd is het een koud kunstje om toe-eigening te ontwaren waar de alarmerende commentaren juist uitblijven. Neem de halve maan. Waarom moest de islam uitgerekend kiezen voor dit symbool, dat al bestond bij de oude Grieken, ver voor de geboorte van de profeet? Dat kun je framen als: bijna twee miljard moslims gaan aan de haal met immaterieel erfgoed van een eeuwenoude beschaving. Maar dat gebeurt dan weer niet.

Lees ook: De witte schrijfster Christine Otten schrijft een biografische roman over de de zwarte activist Robert F. Williams. Is dit culturele toe-eigening?

Dat meten met twee maten gebeurt vaker. Bouwt president Trump muren, dan blijkt iedereen een vrijheidsminnende liberaal. Protectionisme, klinkt het unisono. Maar een zonde verandert in een deugd als het culturen betreft. Geen punt om daar muren omheen te leggen.

Niet eens zo lang geleden was dit soort claimgedrag ondenkbaar. Zo moedigde schrijver Gerrit Komrij het aan om onbekommerd oeuvres te plunderen. „Wat een schrijver ziet en hoort en ruikt, mag hij gebruiken.” Vóór culturele toe-eigening, zou je zijn standpunt kunnen samenvatten.

Waar ideeën elkaar mogen bestuiven, leidt dat tot buitengewone creaties – zie de muzikanten die zich lieten inspireren door Bach. Natuurlijk, dat gaat ook wel eens mis en dan krijg je smakeloze versies. Alleen laat cultuur zich niet zo isoleren dat alleen de goede smaak overblijft. Dus put uit andermans tradities, ga ermee aan de haal, voeg er eigen dingen aan toe. Wetenschapsjournalist Matt Ridley ziet hierin zelfs de motor achter de vooruitgang. Geesten moeten kunnen paren, zegt hij in zijn boek De rationele optimist (2010). „Creëren is hercombineren.”

Maar toen verwerd combineren (bravo!) tot toe-eigenen (oei!). Het resultaat: elke dag bijltjesdag. Altijd die dreiging om voor toe-eigenaar te worden uitgemaakt, dat wreekt zich. Jamie Oliver blijft, met de hete adem van de publieke opinie in zijn nek, voortaan wel uit de buurt van exotische gerechten.

Maar hoe spijtig is dat – en ironisch bovendien. Je krijgt exact datgene waarvan activisten zo gruwen. Zoveel benauwend ideeënprotectionisme leidt tot … hoe zegt men dat ook alweer? … o ja, gebrek aan diversiteit. Echte diversiteit ontstaat enkel in een klimaat waarin ideeën mogen paren.

    • Sebastien Valkenberg