Opeens zit er een taai plastic zakje tussen de kiezen

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen. Deze week verbaast hij zich over een zakje in het zakje instantvoedsel.

Op dit kleine witte zakje staat nadrukkelijk: Ne pas manger. Niet eetbaar. Foto NRC

Toen onze bekendste bushcrafter eindelijk gevonden werd bleek hij behalve bergkleren en een boek over eetbare planten ook enveloppen met gedehydrateerd voedsel bij zich te hebben. Zakjes instantmaaltijden. Dat was wel het laatste wat je van hem verwacht had. Door en door gehard in het eten van boomwortels, oorwurmen en pissebedden, en dan dit: pakjes instanthutspot.

Anderzijds: begrijpelijk. Insecten gaan gauw vervelen en hun voedingswaarde is gering. Denk ook aan het gekriebel. Wanneer sterft een levend doorgeslikte pissebed eigenlijk, bij aankomst in de maag of pas later in de twaalfvingerige darm?

Wij van AW kennen alleen de pakjes Adventure Food als gedehydrateerd voedsel, zie het plaatje. In zekere zin vallen ook pureepoeder, nasikruiden en gedroogd rundvlees onder het begrip, maar die leveren alleen in combinatie volwaardige voeding. Adventure Food biedt de buitensporter per pakje het hele scala ‘carbs, protein, fat & fibres’. Het wordt de sporter, afhankelijk van het vetgehalte, bezorgd door 135 tot 145 gram poeder en is steeds goed voor 600 kilocalorieën, ongeveer eenderde van de outdoordagbehoefte.

Het voedselpoeder van AF zit in pakjes die zó stevig zijn dat je er de maaltijd in kunt klaarmaken. Je voegt 400 ml heet water toe, schept de massa een paar keer om en laat die in 10 minuten gaar worden. Dan eet je het op. Het is betaalbaar, vult voldoende en smaakt best okay.

De kampeerder die zijn AF-maaltijd aan het eind van de dag, dus in het donker, naar binnen lepelt loopt de kans halverwege een taai plastic zakje tussen de kiezen te krijgen. Adventure Food mengt de zakjes steevast door het poeder maar verzuimt dat op de verpakking te vermelden. Van de weeromstuit worden ze met de goulash of kipkerrie mee gestoofd – in een enkel geval zullen ze ook zijn opgegeten. Kan dat kwaad? Er staat uitdrukkelijk ‘niet eetbaar’ op. Ne pas manger.

Maar dat staat ook op de zakjes ‘silica gel’ die volgens een oud ritueel worden opgenomen in de verpakking van camera’s en allerhande elektronica: ‘do not eat – throw away’. Het gevaar komt er uitsluitend van het kobaltchloride dat soms door het – overigens totaal onschuldige – silicaat wordt geroerd om zichtbaar te maken wanneer dat zijn maximum aan water heeft opgenomen. Dan kleurt de kobalt roze.

Zuurstof

De zakjes uit de instantmaaltijden moeten geen vocht wegnemen maar zuurstof. Vooral de vethoudende ingrediënten van het voedsel zijn daarvoor gevoelig. Als onverzadigde vetzuurketens met zuurstof reageren leidt dat tot ranzigheid. De kleine zakjes houden de zuurstofspanning laag en verhogen de shelf life.

Er is literatuur genoeg over de ‘oxygen absorbers’ en ‘oxygen scavengers’ uit de voedingsbranche. Er blijken veel verschillende stoffen te worden gebruikt, maar de inzet van ‘ijzerpoeder’ wordt als het meest gangbaar beschreven. Daarbij blijft enigszins onduidelijk of dit poeder is van metallisch ijzer (Fe) of van het ijzeroxide FeO of van een of ander ijzerzout, zoals ferrocarbonaat (FeCO3). Stuk voor stuk kunnen die stoffen zuurstof binden als ze maar fijn genoeg verdeeld zijn.

„Het is echt metallisch ijzer”, zegt Dirk-Jan Kossen, „ik kan je het CAS-nummer laten zien”. (CAS is een registratiesysteem voor chemicaliën.) Kossen is sales director van Oxino dat de Chinese zakjes ‘actieve zuurstofbinder’ levert. „Fijn verdeeld ijzer reageert snel met zuurstof. Oxino heeft het ijzer gemengd met keukenzout (NaCl) dat de reactie katalyseert en verder zit er nog actief kool bij.” Over de rol van het actief kool is de literatuur wat vaag. Het zou vocht aanvoeren en ongewenste reactieproducten opnemen. Misschien doet het dat ook wel.

„Wie de zakjes ‘Oxino’ per abuis doorslikt krijgt niets gevaarlijks naar binnen”, weet de sales director. Nu ja, afgezien van het plastic, zou je zeggen. Maar het ijzerpoeder kan echt geen kwaad, ijzer as such wordt zelfs wel toegevoegd aan bepaalde voedingsmiddelen. Cornflakes, bijvoorbeeld.

Zwavelzuur

Het werd tijd voor het open knippen van een zakje zuurstofbinder van Oxino (dat ook wel als Freshcare verkrijgbaar was). Er kwam een donkerbruin, bijna zwart, grofkorrelig poeder te voorschijn dat naar niets rook en naar bijna niets smaakte, hoogstens wat naar houtskool.

Zou je kunnen verifiëren dat er ijzerpoeder in zat? Het goedje liet zich goed aantrekken door een magneet, maar die eigenschap heeft het zwarte FeO ook. En FeCO3 misschien ook wel, dat zoeken we nog eens op.

De reactie met schoonmaakazijn van Albert Heijn was maar minnetjes: als je goed keek zag je af en toe een gasbelletje opstijgen. Maar dan het geconcentreerde zwavelzuur! Dat was als accuzuur speciaal voor het onderzoek aangeschaft en bracht de zwarte zuurstofbinder tot een woest bruisen. Ongetwijfeld bestond een deel van de vrijkomende gassen uit waterstof (H2). In de negentiende eeuw werd op grote schaal waterstof voor luchtballonnen bereid door ijzer (of zink) met zwavelzuur te overgieten.

Maar het Oxino produceerde kennelijk nog andere gassen. Opvallend was de zwavelgeur. Die moest natuurlijk van het zwavelzuur zelf komen, maar hoe dan? Ook daarop geeft Google snel het antwoord: uit een reactie met de koolstof. Daarbij ontstaat kooldioxide (CO2) maar ook zwaveldioxide (SO2). De moed ontbrak om het gasmengsel aan te steken. En ach, wat had dat ook kunnen aantonen.

    • Karel Knip